واکسن و تاریخچه واکسیناسیون

 1721- تلقیح واکسن آبله (وارد ساختن میکرب ضعیف آبله در بدن) که برای قرن ها در آفریقا، چین، هندوستان و خاورمیانه انجام می شد، سرانجام توسط « لیدی مری ورتلی مونت گو» همسر سفیر انگلستان در ترکیه، در سال 1721 در اروپا معرفی شد. در آمریکا نیز یک کشیش آمریکایی موسوم به « کاتن ماتر» که روش تلقیح مایه آبله را از برده های آفریقایی یاد گرفته بود، آن را به عنوان روشی نوین در بوستون معرفی کرد.

1796- « ادوارد جنر» دانشجوی پزشکی انگلیسی مشاهده می نماید، افرادی که به آبله گاوی دچار می شوند، بعدها در مقابل بیماری آبله انسانی مصونیت طبیعی می یابند. وی اولین بار مشاهدات خود را به صورت آزمایشی در تاریخ چهارم ماه می 1796 میلادی بر روی یک پسر بچه 8 ساله انجام داد و نتایج حاصل از مطالعات خود را دو سال بعد اعلام داشت.  در این زمان بود که برای اولین بار عبارت واکسن (مشتق شده از واکا VAACA به معنی گاو در زبان لاتین) رایج گردید.

1801- جزوه های دکتر جنر در باره واکسیناسیون به پنج زبان مختلف جهان ترجمه شد و متجاوز از 100000 نفر در انگلستان واکسینه شدند. جنر پیش بینی نمود که آبله سرانجام از روی کره زمین ریشه کن خواهد شد.

1870- سربازان در جنگ بین آلمان و فرانسه با اپیدمی آبله روبرو شدند. فرانسویان بر اثر بروز این بیماری 23400 نفر تلفات دادند ولی آلمانی ها فقط 278 نفر تلفات داشتند، زیرا سربازان آلمانی قبلا واکسینه شده بودند.

1880- رابرت کخ دانشمند آلمانی در این سال باسیل بیماری سل را کشف کرد و کارش را در رابطه با اکتشاف واکسن این بیماری شروع نمود.

1885- لویی پاستور دانشمند فرانسوی، واکسن ضد بیماری هاری را در این سال معرفی نمود. بیماری خطرناکی که قبل از آن فردی که از طرف حیوان هار مجروح می گشت را به سوی مرگ رهسپار می ساخت. از سال 1890 واکسن هاری در اکثر کشورهای جهان توزیع شد.

1890- همکاری مشترک باکتری شناس آلمانی « امیل فون بهرینگ» و « شیبا سابورو کیتساتو» از ژاپن منجر به اکتشاف پاد زهر بیماری های دیفتری و کزاز شد و این امر جایزه نوبل سال 1902 را نصیب این دو دانشمند ارزنده نمود.

1897- پل ارلیش در این سال شروع به ارزیابی آنتی سرم دیفتری نمود و تلاش وی در زمینه مطالعات ایمنی شناسی جایزه نوبل را در سال 1908 نصیب این دانشمند نمود.

1906- در این سال دو دانشمند به نام های «آلبرت کالمت» و «کمیل گوارین» موفق به یافتن واکسنی برای بیماری سل شدند که امروزه به واکسن (ب.ث.ژ) BCG مشهور می باشد. این حروف از اول کلمات لاتین (باسیل، کالمت، گوارین) گرفته شده است. همچنین در این سال به دنبال تلاش پی گیر دانشمند بلژیکی به نام « ژول برده» و کشف باسیل سیاه سرفه، چند نمونه گوناگون از واکسن سیاه سرفه کشف شد. این اکتشاف جایزه نوبل سال 1919 را برای این دانشمند در بر داشت.

1940- پس از آزمایش های فراتر بر روی یک واکسن ایمن تر سیاه سرفه، یک آمریکایی به نام « پرل کندریک» تلاش برای دست یابی به نوعی ترکیب شبه سمی دیفتری و سیاه سرفه را آغاز نمود.

1954- همکاری دانشمندانی چون « جان اندرز» و « توماس ولر» و « توماس پیبلز» از دانشگاه هاروارد باعث کشف واکسن ایمنی بخش سرخک شد. همچنین در این سال ویروس شناس و دانشمند آمریکایی « جوناس سالک» به کشف واکسن میکرب غیرفعال فلج اطفال (IPV) نائل آمد، که قابل تلقیح می باشد.

1957- در این سال « آلفرد سابین» آمریکایی موفق به یافتن واکسن میکرب زنده و فعال فلج اطفال گشت که از طریق دهان قابل استفاده می باشد. این واکسن به (OPV) شهرت دارد.

1963- مصون سازی سراسری در اروپا و آمریکا با استفاده از واکسن های مطمئن تر شروع شد. آمریکا در این سال 482000 مورد بیماری سرخک را گزارش داد. در حالی که این رویداد پنج سال بعد یعنی در سال 1968 به 22000 مورد کاهش یافت.

1967- سازمان بهداشت جهانی (WHO) پروژه خود را جهت ریشه کن کردن بیماری آبله شروع می کند.

1974- پروژه ایمن سازی بهداشت جهانی استقرار می یابد.

1977- پروژه ایمن سازی به هدف خود نزدیک تر می گردد. آبله قاره به قاره ریشه کن می گردد و آخرین اثر خود را در سومالی آشکار می سازد و آخرین مورد مبتلا به این بیماری به نام «علی مائومالین» نیز به طور کامل بهبود می یابد.

1980- سی و سومین مجمع سازمان جهانی بهداشت در این تاریخ رسما اعلام می کند که بیماری آبله به طور کامل ریشه کن شده است. در این سال واکسن های موثر و مفید در مورد 20 بیماری عفونی واگیر وجود داشت.

1990- بالاخره در این سال تمامی کودکان جهان در رابطه با شش بیماری خطرناک و کشنده سرخک، کزاز، دیفتری، سل، فلج اطفال، و سیاه سرفه ایمن می گردند.

 ایمن‌سازی

هرگونه اقدامی که به منظور جلوگیری از بروز عفونت و یا تخفیف شکل طبیعی بیماری در فردی با تجویز آنتی‌بادی یا آنتی‌ژن بعمل آید ایمن‌سازی گفته می‌شود. با تزریق عضلانی یا وریدی آنتی‌بادی، ایمنی غیرفعال یا انتقالی ایجاد می‌گردد. دوام این نوع ایمنی کوتاه است و بستگی به نیمه عمر آنتی‌بادی در بدن فرد دریافت کننده دارد و این مدت درحدود 3 تا 4 هفته می‌باشد.

درصورت تجویز آنتی‌ژن که شامل میکرو ارگانیسم ضعیف شده ، کشته شده و یا اجزاء آن می‌باشد، دستگاه ایمنی فرد دریافت کننده تحریک و بطور فعال آنتی‌بادی تولید می‌کند. ایمنی بدست آمده دراین حالت را ایمنی فعال گویند. دوام این نوع ایمنی ، طولانی‌تر از نوع غیرفعال است.

واکسیناسیون یا ایمن‌سازی فعال

واکسیناسیون اقدام بسیارمهم و با ارزشی است که بوسیله آن با هزینه کم می‌توان از ابتلاء به بیماریهای عفونی جلوگیری کرد. با اجرای برنامه واکسیناسیون همگانی در جهان، شیوع بسیاری از بیماری های خطرناک دربین شیرخواران، کودکان و بالغین کاهش بارزی پیدا کرده است بطوری که اکنون شیوع بیماری های خطیری چون دیفتری، کزاز، سیاه سرفه، سرخک و فلج اطفال با واکسیناسیون همگانی با موفقیت ، کنترل و در بسیاری از کشورها عملا به حداقل میزان خود رسیده است ، یا بیماری آبله که با واکسیناسیون همگانی و پیگیری جهانی ریشه‌کن شده است.

برای بیش از 20 بیماری انسان، اکنون واکسن تهیه شده است که تعدادی ازآنها بطور همگانی و بقیه در شرایط خاصی، مورد استفاده قرار می‌گیرند. تصمیم برای تهیه و استفاده از واکسن، جهت یک بیماری براساس نتیجه موازنه دو موضوع، یکی میزان احتیاج به واکسن و دیگری خطرات و عوارض ناشی از آن گرفته می‌شود.

میزان اثر پیشگیری کننده واکسن یک بیماری، از مقایسه تعداد مبتلایان دو گروه افراد واکسینه شده و نشده‌ای که بطور تصادفی در معرض بیماری قرار می‌گیرند، بدست می‌آید. موثرترین واکسنها آنهائی هستند که مکانیسم پیشگیری حاصل از مرحله بهبودی در شکل طبیعی بیماری را تقلید کنند.

رابطه بین نوع واکسن با ایمنی حاصل

واکسن های با اجرام زنده که ازقدرت بیماری زایی آنها کاسته شده است، معمولاً با دوز واحد می‌توانند ایمنی موثر و طولانی ‌تری نسبت به واکسن‌های کشته شده ایجاد کنند. این واکسن ها علاوه برسیستم ایمنی هومورال، سیستم ایمنی سلولی را نیز تحریک می‌نمایند، این نوع واکسن ها تمایل دارند واکنشهای مشابه شکل طبیعی بیماری، به خصوص درافراد با نقص ایمنی را ایجاد کنند.

برای اینکه با واکسن های کشته شده، ایمنی کافی و بمدت طولانی بدست آید، بایستی این واکسن ها ابتدا درچند نوبت تزریق گردند و برای جلوگیری از کاهش سطح آنتی‌بادی و ادامه ایمنی اغلب لازم است که تزریق واکسن در آینده یادآوری (تکرار) شود.

جان میلیون ها نفر با استفاده از پنی سیلین ، سولفاتیل آمید و داروهای باکتری‌کش مشابه نجات یافته است. اما شاید با اثر پیشگیری کننده ایمن سازی که از دیگر اکتشافات تصادفی است، جان های بیشتری نجات یافته باشند. تا پیش از سده نوزدهم یکی از بزرگترین بلا یایی که دامن گیر بشر می‌شد، آبله بود. تنها دو بیماری، یعنی طاعون و مالاریا، به اندازه آبله قربانی داشته‌اند. چگونگی مبارزه با مالاریا با استفاده از کینین و داروهای ضد مالاریا انجام می‌شد. حشره‌کش ها نیز در حذف پشه‌های ناقل بیماری مفید واقع شدند.

پس از آن که مشخص شد عامل انتقال طاعون، کک های بدن موش هستند، این بیماری نیز سرانجام در مناطق توسعه یافته جهان با انجام اقدامات بهداشتی مهار شد. شهرت ادوارد جنر به دلیل آشنا کردن جهانیان با واکسنی است که جان میلیون ها نفر را از مرگ شوم ناشی از آبله رهانیده و چندین میلیون نفر دیگر را از ظاهر زشت و وحشتناکی که بر اثر ابتلا به این بیماری ایجاد می‌شود ، نجات داده است.

واکسن چیست؟

موجود زنده ، مانند بدن انسان به خودی خود نیروی مقاومت و غلبه یافتن بر میکروب ها را دارد. این حالت را « مصونیت » می‌نامند. اما در برخی از موارد باید بدن را از خارج کمک کرد ، تا چنین مصونیتی را پیداکند.

در بسیاری از بیماری هایی که از ویروس پدید می‌آیند، اگر انسان یک بار آن بیماری را بگیرد و خوب بشود دیگر در برابر آن مصونیت پیدا می‌کند. مثلاً آبله ، سرخک و آبله مرغان از بیماری هایی هستند که اگر یک بار انسان آنها را بگیرد، برای همیشه از آنها مصونیت پیدا می‌کند. یعنی دیگر آنها را هرگز نخواهد گرفت.

اما بیماری های دیگری مانند آنفلوانزا ممکن است چند بار به سراغ انسان بیایند. پس برای رهایی از چنگ آنها ، بطور مصنوعی در انسان مصونیت ایجاد می‌کنند. بدین طریق که ویروس ضعیف شده آن بیماری را به بدن تزریق کرده، انسان را دچار یک حالت خفیفی از آن بیماری می‌نمایند. ولی چون این بسیار ضعیف است، انسان به زودی بهبود می‌یابد و پس از بهبودی کامل برای یک مدت طولانی در برابر آن مرض، مصونیت پیدا می‌کند.

واکسن زدن یعنی تزریق ویروس ضعیف یک بیماری به بدن. پس واکسن دارای میکروب بیماری است که البته آن را ضعیف و بی‌آزار ساخته‌اند. واکسن بعد از تزریق در بدن انسان پادزهر (آنتی‌ بادی) درست می‌کند که با ویروس بیماری وارد نبرد می‌شوند و آنها را خنثی می‌کنند.

طرز ساختن واکسن چگونه است؟

برای تهیه واکسن، نخست حیوانی را دچار بیماری مورد نظر می‌کنند. سپس ویروس آن بیماری را از بدن حیوان مزبور جدا می‌سازند. مجدداً این ویروس را به حیوانی دیگر تزریق می‌کنند و پس از بیمار شدنش ، باز ویروس را از بدنش جدا می‌سازند. آن قدر این عمل را تکرار می‌کنند تا به قدری ویروس ضعیف گردد که اگر آنرا به بدن انسانی تزریق کنند، او را بیمار نکرده، بلکه برایش مصونیت پدید آورد.

راه دیگر واکسن‌سازی این است که آن را از ویروس های مرده یا بی‌فعالیت به دست می‌آورند. با تزریق این نوع واکسن بدن مشغول ساختن پادزهر می‌شود و خود را آماده دفاع در برابر میکروب اصلی می‌کند .برای بیماری خواب و آنفلوانزا از این روش استفاده می‌کنند و بالاخره گاهی هم خود ویروس را بی‌آن که ضعیفش گردانند از راه پوست به بدن تزریق می‌نمایند. آنگاه چون ویروس از راه غیر طبیعی وارد بدن گردیده، باعث بیماری نمی‌شود، ولی ایجاد مصونیت می‌کند.

واکسن های زیر واحد sub unit

ترکیبات متشکل ساختار ویروس را می‌توان از یکدیگر تفکیک نمود، به قسمتی که واکسن فقط حاوی آن ترکیبات مفیدی باشد که پادتن محافظت کننده را تحریک نماید. در این طریقه می‌توان با عمل تخلیص، پروتئین های غیر اختصاصی را حذف نمود و امکان واکنش های نامطلوب واکسن را کاهش داد. نیز می‌توان پادتن های اختصاصی را با درجه خلوص و غلظت بیشتری تهیه و تجویز نمود. مواردی از این قبیل را می‌توان واکسن های هاری ، هپاتیت ویروسی آ و هپاتیت ب ، آنفلوانزا و ایدز را ذکر نمود.

انواع واکسن ها

واکسن ها را می‌توان به دودسته مشخص تقسیم نمود:

واکسن های باکتریایی

1) واکسن های زنده ضعیف شده: مثل ب.ث.ژ

2) واکسنهای کشته شده: مثل سیاه سرفه، حصبه ، وبا

3) واکسن توکسوئید: دیفتری، کزاز

4) واکسن های پلی ‌ساکاریدی: مثل واکسن مننگوکوک یا مننژیت که برای پیشگیری از مننگوکوکسیC , A بیشتر در سربازان تزریق می‌شود.، واکسن پنوموکوک برای پنوموکوکسی

واکسن های ویروسی

1) واکسن های زنده ضعیف شده: فلج اطفال خوراکی، سرخجه، سرخک، اوریون، تب زرد

2) واکسن های کشته شده کامل: آنفلوانزا، فلج اطفال تزریقی، هاری

3) واکسن های کشته شده بخشی از پادتن: هپاتیت ب

ایمن‌سازی واکسن ها

• توکسوئیدها فقط در قبال اگزوتوکسین ها ایجاد ایمنی می‌کنند و کیفیت آنها به لحاظ خلوص و قابلیت انحلال پادتن بسیار عالی است. در واکسن های باکتریایی که از یاخته کامل استفاده می‌شود ، پادتنهایی تولید می‌شوند که بعضی از آنها احتمالاً جرء اپسونینها هستند. این واکسنها نقش یک ادجووان (یاور) را دارند و همراه با دیگر واکسن ها موجب افزایش پاسخ ایمنی می‌شوند.

• در مورد ب.ث.ژ وضعیت فرق می‌کند، این واکسن بیشتر ایجاد ایمنی سلولی می‌کند و پادتن قابل اندازه گیری تولید نمی‌نماید. این حالت از ایمنی سلولی همراه با افزایش حساسیت تاخیری است که از طریق آزمون حساسیت به توبرکولین اندازه گیری می‌شود.

• سایر واکسن های ویروسی زنده یا ضعیف شده، ایجاد ایمنی هومورال همراه با پادتن های در گردش می‌کنند که به روش های متداول سرم شناسی نظیر سرونوترالیزاسیون، واکنش ممانعت از هم‌آگلوتیناسیون، بررسی ایمنی به کمک مواد رادیوایزوتوپ، الیزا و غیره قابل اندازه گیری است. آزمون های افزایش حساسیت تاخیری بعضاً دال بر ایمنی با واسطه سلولی است.

• واکسن آبله (ویروس واکین) که قدیمی ‌ترین واکسن ویروسی است، پس از تزریق به انسان به علت قرابت پادتنی ، ایجاد ایمنی علیه آبله (ویروس واریول) می‌کند. ایمنی واکسن عمدتاً از نوع سلولی است و بطور کلی پاسخ پادتنی ضعیف است.

• بعضی واکسن ها نظیر واکسن خوراکی فلج اطفال یا واکسن هایی که از طریق بینی (استنشاقی) تجویز می‌شوند، علاوه بر ایمنی خلطی (هومورال) ، ایجاد ایمنی موضعی می‌نمایند و به دنبال آن ایمونوگلوبولین نوع A تولید می‌شود که موجب ایمنی موضعی بسیار قوی خواهد شد و از دخول ویروس از طریق آن مجاری جلوگیری خواهد کرد. نهایتاً، واکسنهای مننگوکوکسی C ,A ، و پنوموکوکسی پلی‌والان براساس نوع کپسول و پلی‌ساکارید موجود در واکسن ، ایجاد پادتن اختصاصی می‌نمایند.

• استفاده از واکسن های زنده ضعیف شده در افراد مبتلا به نقص دستگاه ایمنی سلولی رسماً ممنوع است.

دنیای حرفه و فن www.herfe-rszy.blogfa.com

منبع: هفته نامه اطلاعات هفتگی

شبکه ملی رشد