مقاله ۱- فصل تابستان و اوقات فراغت دانش آموزان
اوقات فراغت
در اوقات فراغت ميتوان با کشف استعدادهاي افراد، آموزشهاي لازم را به افراد ارائه داد و به طور غير مستقيم در آنها، مهارتهاي زندگي را ايجاد كرد. بنابراين برنامه ريزي براي اوقات فراغت و استفاده صحيح از آن در افراد اهميت بسزايي دارد. شرط استفاده صحيح از اوقات فراغت، آموزش ميباشد. با برنامه ريزي صحيح و مناسب ميتوان نوجوانان را از بسياري از انحرافات بر حذر داشت.
به طور مثال يکي از عوامل اساسي اعتياد نوجوانان، عدم برنامه ريزي صحيح براي اوقات فراغت آنان است. برنامه ريزي براي اوقات فراغت نشانه توجه جامعه به نوجوانان است. جامعه بايد با برقراري تعامل با نوجوانان و ايجاد انگيزه در آنها بتواند نوجوانان را به طور سالم تربيت کند. برنامه ريزي در زمينههاي فرهنگي، اجتماعي، اخلاقي و ديني در اوقات فراغت جوانان نقش مهمي در تربيت سالم افراد دارد.
کارکردهاي اوقات فراغت
رفع خستگي
يکي از کارکردهاي اساسي اوقات فراغت رفع خستگي و تأمين استراحت فرد است. انسانها همه به استراحت و رفع خستگي نياز دارند. کار مداوم بدون زماني براي رفع خستگي موجب پائين آمدن بازده عمل و آسيب ديدن سلامت رواني فرد ميشود. اما هدف از اين اوقات فراغت، بطالت نيست بلکه مراد، زماني است که فرد در آن به تمدد اعصاب ميپردازد كه حاصل آن افزايش بازده است.
نياز به تفريح
پس از انجام کار در طي ايامي، آدمي نياز دارد تا اوقاتي را صرف تفريح کند. نقل ميکنند که حضرت علي (ع) در روزهاي جمعه، از شهر مدينه و به قصد تفريح ميرفتند. تفريح جنبههاي مختلفي براي شادابي افراد ميتواند داشته باشد. در اسلام به تفريحات سالم متعددي اشاره شده است که نقش مؤثري در روح و روان فرد دارند. پيامبر اکرم با اشاره کردن به سفر به عنوان يک تفريح سالم ميفرمايند: «مسافرت کنيد تا سالم بمانيد.»
شکوفايي استعدادها
استعدادهاي انسان اگر در زمينه و شرايط مساعدي قرار گيرد به فعل تبديل ميشوند. از اين جهت شناسايي اين زمينهها در زندگي فرد بسيار مهم است. اوقات فراغت يکي از اين موقعيتهاي بسيار مناسبي است که فرد ميتواند با استفاده از آن به شناسائي و تقويت استعدادهاي خود بپردازد. مثلا کسي که در نقاشي استعداد دارد در اوقات فراغت به نقاشي ميپردازد.
رشد اجتماعي فرد
اوقات فراغت علاوه بر تأثيرات فردي که در شخصيت فرد دارد به رشد اجتماعي او نيز کمک ميکند. شرکت افراد در شبکههاي اجتماعي موجب بهبود روابط اجتماعي فرد شده، به پيشرفت او از لحاظ اجتماعي کمک ميکند. بسياري از پيشرفتهاي فرد با پيشرفت اجتماعي فرد پيوند تنگاتنگ دارد بدين معنا كه حتي اگر فرد داراي بهترين و ارزندهترين استعدادها باشد ولي تا زماني كه به ارائه آنها در جامعه نپردازد، چندان موفق نخواهد بود.
احاديث و روايات
«بار الها، اوقات فراغت من را در راستاي هدف خلقتم قرار ده.» (امام سجاد (ع))
«بکوشيد اوقات شما چهار بخش باشد: بخشي براي مناجات با خدا، بخشي براي تأمين معاش، بخشي براي مصاحبت و معاشرت با دوستان مخلص و بخشي براي کاميابيهاي مشروع خودتان. (اوقات فراغت سالم)» (امام کاظم (ع))
«دو نعمت است که بسياري از مردم در آن مغبونند، صحت و فراغت.» (رسول اکرم (ص))
«آدمي در اوقات فراغت خويش، گاهي بيش از ساير فرصتهاي زندگيش ميآموزد.» (کانت)
«به من بگوييد اوقات فراغت خود را چگونه ميگذرانيد تا بگويم که هستيد و فرزندان خود را چگونه تربيت ميکنيد؟» (فرانسيس دوکه)
«تمدن، محصول اوقات فراغت ملت هاست، مردماني که خور و خواب و شکار و غارت همه شب و روز آنها را پر کرده بود، هيچ تمدني نيافريدند. ظروف مقاوم تر، جامههاي ظريف تر، معماري ماندگارتر، شعر زيباتر، ماشينها، کتابها، ارتباطات، اختراعات، اکتشافات و همه وسايل رفاهي بشر، زاييده اوقات فراغت اويند.» (ويل دورانت)
ارائه پيشنهاد
به منظور تحقق کارکردهاي ايام فراغت، پيشنهادهاي زير عرضه ميشود تا راهنماي عمل برنامه ريزان اجتماعي و خانوادهها واقع شود.
- تأسيس ورزشگاهها و فرهنگسراهاي متعدد و تشکيل انواع گروهاي اجتماعي، تفريحي، ورزشي، هنري، علمي و ادبي. چنين اقدامي ثمرههايي از جمله موارد زير را به دنبال دارد:
1) نظم و محتوا به اوقات فراغت بخشيده ميشود.
2) ايجاد روابط گروهي و فراهم كردن محيط تعامل اجتماعي، وجود هنجارها و دستور العملهاي اجتماعي، و عرضه کنترل اجتماعي نظارت شده گروه بر اعضا سبب ميشود که اوقات فراغت به اشتغال و بيبرنامهگي به ايفاي نقش در گروه تبديل شود.
3) ايفاي نقش در گروههاي اجتماعي، تفريحي و ورزشي سبب بروز استعدادهاي هنري، ادبي و... ميشود.
شايان توجه است که اين نوع فعاليتها اغلب با شادماني و احساس رضايت همراه است. جامعه شناسان بر اين عقيدهاند که تأسيس مراکز رسمي براي گذراندن اوقات فراغت و ادغام اشخاص در گروههاي اجتماعي با عملکرد تفرحي، هنري و ادبي، «احساس شادماني» را بدون «احساس فراغت» به آنها ارزاني ميدارد. علاوه بر اين پرداختن اعضاي گروه به امور شاد و فرحبخش، جريان «اجتماعي شدن» آنان را تداوم ميبخشد، به گونهاي که کنترل اجتماعي و احساس انتظار ديگران از آنها به وقت فراغت آنها نيز تعميم مييابد.
اجراي مفيد و مؤثر اين پيشنهاد مستلزم توجه به مواردي از جمله موارد زير است:
- ايجاد تنوع در امکانات عرضه شده: افزايش قدرت انتخاب افراد هر دو جنس براي نحوه گذراندن اوقات فراغت به گونهاي که هر نوع سليقه و علاقهاي را تحت پوشش قرار دهد، كه اين امر باعث رشد شخصيت و تکامل فکر و انديشه افراد ميشود.
- آگاهي دادن به مردم درباره مفهوم و کارکرد اوقات فراغت: تغيير نگرش مردم در اين جهت که اوقات فراغت صرفا استراحت کردن و بدون فعاليت بودن نيست. پيامد چنين نگرشي گاهي به مرز گريز از واقعيات زندگي نيز کشيده ميشود. حال آن که اگر تعطيلات را بخشي از فرايند تربيت بدانيم از اين فرصت بايد به صورت برنامه ريزي شده استفاده كنيم.
در اين زمينه کميتههاي فرهنگي، هنري و همه مراکزي که به نحوي در پر کردن اوقات فراغت دانشآموزان دست اندر کارند بايد به شناسايي استعدادها و علائق آنها بپردازند و براي به حداکثر رساندن استفاده از اين ايام برنامه ريزي کنند. به ويژه اينکه بسياري از دانشآموزان با پايان سال تحصيلي با مشکل گذراندن اوقات فراغت مواجه ميشوند، زيرا هيچ برنامه خاص و مشخصي براي اين ايام ندارند.
- نقش والدين: برنامه ريزي والدين براي اين ايام بايد با مشورت و نظر خود فرزندان صورت گيرد نه فقط با اعمال نظر والدين، زيرا در غير اين صورت مهمترين مشخصه مفهوم اوقات فراغت يعني نبود الزام، کمرنگ ميشود و درنتيجه کارکردهاي مطرح شده جايگاه خود را از دست ميدهند.
آن چه در اين زمينه اهميت دارد، توجه دادن والدين به اين امر است که بايد همواره نقش راهنما داشته، فرزندان را با توجه به علائقشان در جهت رشد و پرورش استعداد هايشان ياري کنند.
از آن جا که بسياري از خانوادهها توان استفاده از بسياري امکانات عرضه شده، همچون کلاسها واردوهاي تفريحي، آموزشي را ندارند، لذا ارائه راهکارهاي زير ميتواند بهرهوري فرزندان آنان را از اين ايام تا حدودي افزايش دهد:
1 - امکان معاشرت فرزندانتان را با دوستان قابل اعتمادشان فراهم كنيد. براي اطمينان بيشتر توصيه ميشود به نحوي با خانواده آنها ارتباطي هر چند اندک برقرار كنيد.
2 - کتابهايي مناسب با علائق آنها تهيه کنيد.
3 - امکان استفاده از کتابخانهها را براي آنها فراهم آوريد.
4 - وقت بيشتري را به فرزندانتان اختصاص دهيد تا در نتيجه ارتباط متقابل، شناخت متقابل شما از همديگر نيز توسعه يابد.
5 - بخشي از کارهاي منزل را بنا به «انتخاب فرزندان» به آنها واگذار کنيد.
6- امکانات تهيه کارهاي دستي ارزان قيمت را در منزل فراهم آوريد و خود نيز راهنمايي آنها را عهده دار باشيد.
نتيجه گيري
1 - وجود يا نبود برنامه ريزي در زمينه گذراندن اوقات فراغت ميتواند دو پيامد متضاد از اوقات فراغت را به همراه بياورد. اوقات فراغت ميتواند جامعه را توسعه دهد، اما مشروط به برنامهريزي و بالعکس است. تاکيد بر داشتن برنامه ريزي از اين واقعيت سرچشمه ميگيرد که امروزه گذراندن اوقات فراغت به يکي از نيازهاي اساسي و عالي انسان کنوني بدل شده است، لذا برنامه ريزي براي آن جزئي جدايي ناپذير از برنامه ريزي فضايي و اجتماعي محسوب ميشود، زيرا فراغت در فضا اتفاق ميافتد و از اين نظر با برنامه ريزي فضايي ارتباطي نزديک پيدا ميکند. بنابراين برنامه ريزي موفق نيازمند درک روشن از شرايط اجتماعي و اقتصادي خواهد بود.
2 - عصر حاضر را عصر ارتباطات و فناوري ميگويند. حضور دهها ماهواره با اهداف خاص و دهها کانال تلويزيوني و رسانههاي تصويري و صوتي، هم چنين شبکه اينترنت با پخش انواع و اقسام برنامههاي هدفمند و جهت دار که در سراسر جهان سايه افکندهاند؛ ايجاب ميکند که با برنامه دهي متنوع فعاليتهاي ارزشمند، براي غنيسازي اوقات فراغت و بيکاري کليه قشرهاي جامعه، به ويژه نوجوانان و جوانان، اقدام کنيم.
منابع و ماخذ:
1 - ملکي، حسن قاسم، (1386)، 30 مهارت زندگي ويژه جوانان و نوجوانان، انتشارات آييژ
2 - مجله پيوند، (تابستان 1382)، شماره هاي285-286-287
3 - مجله پيوند، (تابستان 1386)، شمارههاي 333-334-335
4 - سايت رشد، شبکه ملي مدارس ايران،WWW. Roshd. ir
5 - irib. ir WWW. Radiojavan@
6 - WWW. irib. ir/TV
مقاله ۲- اوقات فراغت؛ فرصتی برای تأمل
تابستان، از آن فصلهايى است كه هميشه همراه خودش وابستههايى دارد. وابستههايى مثل تفريح... تنوع... فراغت... و اين كلمه آخر، با آنكه هميشه و همه جا، همه مردم را نشانه مىرود، اما شايد بيش از همه، دغدغه نسل نوجوان و جوان باشد.
فراغت؛ زمانى براى خيز برداشتن
در گذشتههاى دور، كار و تفريح از يكديگر جدا نبود، بلكه هر دو، جزئى از آيينهاى مذهبى به شمار مىرفتند كه به خاطر تماس با ارواح بر پا مىشدند. در حقيقت، معنى كار و تفريح در زندگى، به رغم تفاوتشان، يكى بود. مشخص است كه در چنين شرايطى، زمان فراغت، مفهومى نداشته است. براى طبقات اشرافى هم، از آنجا كه كارى انجام نمىدادند، زمان فراغتى وجود نداشت و زندگى آنها، اغلب با بيكارى سپرى مىشد.
به طور كلى اوقات فراغت (Leisure time) به زمان آسودگى از كار رسمى و پرداختن به نيازهاى طبيعى اطلاق مىشود كه با تفريح، سرگرمى و بازى تفاوت دارد. هر چند اين سه، داراى شباهتهايى هم هستند كه كسب لذت و خوشى، وجه اشتراك آنهاست اما فراغت، در حقيقت نوعى رهايى از وظايف رسمى مربوط به حوزههاى مختلف است كه برخلاف شغل، جنبه كسب درآمد ندارد و فارغ از هرگونه انگيزه تجارى، نوعى رفاه، لذت، رشد و پيشرفت شخصى را جستوجو مىكند.
«ارسطو»، فيلسوف بزرگ يوناني، فراغت را پيشهاى جدى مىدانست. او معتقد بود: «ما حرفه، كار و شغلى را در پيش مىگيريم تا فراغتى داشته باشيم.» جرالد.بى.فنر، در كتاب «سازمان تفريحات سالم در جامعه» اظهار مىدارد، فراغت، يك دوره يا قسمتى از زندگى بشر است و تفريحات سالم در اين بين، بيان علاقه و نگرش فرهنگى اوست. او معتقد است: «فراغت براى تمام افراد جامعه وجود دارد، ولى آنچه مهم و اثرگذار است، شيوههاى استفاده از آن مىباشد.»
اوقات فراغت يا اوقات فراقت!
زندگى همه افراد در سه مقوله كلى «كار، تفريح و خواب» خلاصه مىشود كه قاعدتاً اين فعاليتها، هدفى جز رسيدن به كمال و رشد فردى ندارند. براى تحقق اين هدف، بايد تعادل ميان اين سه مقوله، همواره برقرار باشد. وقتى به هر دليلى يكى از اين فعاليتها غالب شود و نقش فعاليت اصلى را به خود بگيرد، ساير فعاليتها به مثابه مشغوليتى فرعى و كماهميت جلوه مىكنند.
درست مثل همان اتفاقى كه در زندگى ما افتاده است؛ كار آنچنان فضاى زندگى را تنگ كرده كه رسيدن به رشد شخصى تنها به زمانهاى ناچيز فراغت از كار محدود شده است و اين يعنى تمام زندگى را چرخيدن دور دايرهاى با محوريت كار كه هيچ نقطه پايانى ندارد و دور افتادن از رشد و كمال شخصى. با اين تعبير، شايد بهتر باشد نام زمانهاى درزكرده از فشردگى كار را «اوقات فراقت»(!) بگذاريم، نه اوقات فراغت... يعنى زمان دورى از فعاليت اصلى به نام كار و نه آسايش از آن!
بالاى شهر؛ پايين شهر
اميرحسين، كلاس سوم راهنمايى را خرداد ماه همين امسال تمام كرده است. مىگويد: «از نظر مالى براى برنامهريزى تابستان مشكلى ندارم. خانوادهام با پر كردن اوقات فراغتم موافقند. فقط بايد هر سال برنامه شهريور ماه را كمى سبكتر بگيرم تا بتوانم برنامههاى تفريحى و سفر را هم در كنار فعاليتهاى آموزشى بگنجانم.»اما سرازيرى شهر را كه طى كنيم، حوالى جنوب شهر، به «زهره –ك» ۱۹ ساله مىرسيم كه شرايطى عكس اميرحسين را تجربه مىكند. براى او پسانداز براى پرداخت شهريه ترم پاييز دانشگاه، از كلاسهاى تابستانى اهميت بيشترى دارد: «وقتى براى پرداخت شهريه دانشگاه مشكل دارم و خانوادهام هم با كار كردنم موافق نيستند، ترجيح مىدهم تابستانها در خانه بمانم و براى كلاسهاى آموزشى و تفريحى هزينهاى نكنم.»
سراغ آمار و ارقام را كه بگيريم، نشانمان مىدهند كه در ايران، هر تابستان جمعيتى قريب به ۲۵ ميليون نفر، نيازمند غنىسازى اوقات فراغت هستند. از اين ميان، سازمان ملى جوانان فقط امكان ساماندهى اوقات فراغت ۱۶ ميليون جوان را دارد و ۹ ميليون جوان ديگر، نمىتوانند تحت پوشش طرحهاى اين سازمان قرار گيرند. روى رقم ۹ ميليون كمىمكث كنيد... ۹ ميليون جوان... ۹ ميليون بلاتكليف... ۹ ميليون استعداد راكد... ۹ ميليون منبع انرژى... ۹ ميليون...
در مجموع ۵۳ درصد از جوانان براى ايام فراغت خود در تابستان برنامهريزى داشته و ۴۷ درصد هيچ برنامهريزىاي براى اين ايام ندارند! طبق اين تحقيق، ۵۰ درصد جوانان، اوقات فراغت خود را با خانواده، ۳۰ درصد با دوستان و ۲۰ درصد به تنهايى سپرى مىكنند.
نوجوانانى كه تابستانها مرد مىشوند
قديمىترها به ياد دارند هنوز طعم تعطيلات تابستانى را نچشيده بودند كه دستشان را در دست صاحبكار مىگذاشتند تا هم كار ياد بگيرند و هم اوقات فراغتشان هرز نرود. اگر مزدى هم در ميان بود كه چه بهتر! «استقلال» به همين سادگى به بچهها آموخته مىشد! امروز هم گرچه نه به گستردگى سابق، اما هنوز هستند خانوادههايى كه كار را بهترين گزينه براى گذران اوقات فراغت مىدانند. اگر در گذشته نوع كار تقريباً تعيينكننده فعاليت آينده فرد در اجتماع بود، امروز كارهاى تابستانى بيشتر جنبه تجربهآموزى دارند.محمدرضا اسكندرى يكى از نوجوانانى است كه تابستان را وقتى براى بزرگ شدن مىداند و كار را عامل اين رشد و پيشرفت. براى همين هر روز از صبح تا عصر در مكانيكى شاگردى مىكند و عصر تا شبش هم با گل كوچك و شنا پر مىشود.
منبع: نشریه نگاه، اصغر شاپوری راد