الف – سوالات چهار گزينه اي

 سوال 1 : یکی از مهم ترین مراحل تولید هر محصول فناوری ....................... است.

الف- انتخاب و تغییر مواد         ب- ارزیابی          ج- انتخاب رنگ          د- انتخاب طرح 

طرح اين سوال با توجه به موارد زير محل اشكال است :

* سه گزينه انحرافي سوال به طور قطع بايد غلط و نادرست باشد كه در مورد گزينه 2 يعني «ارزيابي» اين طور نيست . با توجه به توضيحات ص 4 و ص 5 كتاب سال اول و ص 2 كتاب سال دوم و صفحات 13 و 14 كتاب سوم در مي يابيم كه مرحله ارزش يابي در نمودار توليد محصولات فناوري بسيار با اهميت است و حذف آن حتي در مرحله «انتخاب و تغيير مواد» عواقب جاني و مالي بسياري را به همراه داشته است .

* در زمان تدريس كتاب حرفه اول تا سوم ، همه دبيران اين مرحله از توليد را از بقيه مراحل مهم تر مي دانند و براي آن دلايل زيادي مطرح مي نمايند . به طور كلي در نمودار توليد همه مراحل به نوعي مهم مي باشند .

* دراين سوال گزينه «الف» از جامعيت بالاتري نسبت به گزينه «ب» برخوردار نيست تا حتماً انتخاب شود .

* سوال بايد طوري گزينش شود كه تمام دبيران ، متخصصان و … در جواب درست آن اتفاق نظر داشته باشند . همين سوال در امتحان خرداد 83 به صورت تكميل كردني طرح و در همان زمان نيز باعث بحث هاي بسياري در حوزه تصحيح شد .

* سوال به نوعي گمراه كننده دانش آموزان است و طراح با علم به اين كه تعدادي از دانش آموزان با توجه به دلايل دبيران ، «ارزيابي» را مهم تر مي دانند ، گزينه 2 را در ميان گزينه هاي ديگر آورده است وگرنه مي توانست به جاي واژه « ارزيابي » مثلاً «اصول بهداشتي» را قرار دهد .

سوال 2 : شکوفایی استعدادها و رشد و سلامت کودک به کدام یک از عوامل زیر بستگی دارد؟

الف- تغذیه        ب- بهداشت فردی       ج- شرایط و امکانات محل زندگی        د- واکسیناسیون

طول پاسخ درست سوال يعني گزينه «ج» از گزينه هاي انحرافي طولاني تر است كه در سوالات چهار گزينه اي تقريباً بايد برابر باشند .

* سوال از هدف هاي رفتاري مهم واحد بهداشت نيست .

 سوال 3 : کدام یک از وسایل زیر وظیفه انتقال حرکت از جعبه دنده به چرخ ها را در خودرو بر عهده دارد؟

الف- دیفرانسیل                   ب- گیربکس                    ج- کلاچ                     د- جعبه دنده

دو گزينه از سه گزينه انحرافي درست انتخاب نشده اند . انتخاب گزينه هاي ب و د به معناي « جعبه دنده » در حالي كه در بدنه سوال كلمه «جعبه دنده» ذكر شده است ، نامناسب بوده و به راحتي مي شد به جاي آن ها ، كلمات مناسب ديگري را انتخاب نمود .

ب – سوالات تكميلي كردني :

سوالات 4 و 6 و 7 به خوبي انتخاب و تقريباً تمام ملاك هاي اين نوع سوال را دارا مي باشند . اما سوال 5 محل اشكال است .

 سوال 5 : راه ها نباید پیچ یا .................... داشته باشند.

در سوالات تكميل كردني كلمه حذف شده بايد طوري انتخاب شود كه دانش آموز هر كلمه ديگري بنويسد ، اشتباه باشد و از حذف كلمات بي اهميت خودداري شود . اما اين سوال شرط لازم را ندارد و اگر سوال را به صورت زير بنويسيم :

- راه ها نبايد ……… يا ……… داشته باشند .

دانش آموز مي تواند انواع و اقسام كلمات را داخل نقطه چين ها بنويسد و غلط هم نباشد . اگر مانند سوال 5 ، كلمه « پيچ » را در نقطه چين اول قرار دهيم ، اتفاق تازه اي نمي افتد و دانش آموز مي تواند كلمات مورد علاقه و درست خود را در نقطه چين دوم قرار دهد !

* بدنه سوال كامل نيست و دانش آموزان را گمراه مي كند . اين سوال مي توانست با اضافه كردن كلمه « تند » لااقل به صورت مطلوب تري ارائه شود :

- راه ها نبايد داراي ……… تند يا ……… تند باشند .

* در كليد سوال يا اصلاحيه صادر شده آمده است كه تنها « شيب تند »‌ يا « شيب» درست است . به نظر مي رسد كلماتي مانند گودال ، حفره ، ناهمواري و … كه دانش آموزان در برگه هايشان نوشته اند درست تر از « شيب» باشد . اگر فقط شيب درست باشد ، جمله به صورت زير در مي آيد كه طنز خوبي دارد :

A – راه ها نبايد پيچ يا شيب داشته باشند . (در حوزه درست گرفته شده است !)

B- راه ها نبايد پيچ يا ناهمواري داشته باشند . (در حوزه غلط گرفته شده است ! )

اتفاقاً جوابي كه دانش آموز B داده است ، كامل تر از مورد A مي باشد .

ج – سوالات صحيح ، غلط

 سوال 8 : پنجه رکاب و چرخ دنده ، اجزای سیستم انتقال قدرت در دوچرخه می باشند. (              )

 بدنه سوال ، در ظاهر خالي از اشكال است و اكثر دانش آموزان و حتي دبيران جمله را كاملاً درست مي دانند . اما برخي دانش آموزان با هوش و نكته سنج و برخي دبيران ، جمله را غلط مي دانند ! اتفاقاً هر دو گروه حرفشان درست است ، مشكلي كه در اين گونه سوالات نبايد بوجود بيايد . اما دلايل :

* سيستم انتقال قدرت دوچرخه شامل اجزاي مهم « پنجه ركاب ، چرخ دنده و زنجير » است و اگر يكي از اين اجزاء نباشد در كار سيستم اختلال ايجاد مي شود و چون كلمه زنجير در جمله نيامده است ، پس برخي از دانش آموزان آن را به حساب ناقص بودن « اجزاء سيستم دوچرخه » گذاشته اند و برابر جمله علامت (غ) گذاشته اند . طراح سوال مي توانست بدنه سوال را به صورت زير بنويسد تا شبهه بالا بوجود نيايد :

- پنجه ركاب ، زنجير و چرخ دنده ، اجزاي سيستم انتقال قدرت در دوچرخه مي باشند .

حال اگر قرار بود به هر دليل يكي از اين سه جزء نوشته نشود ، بايد با حذف «ويرگول» جمله به اين صورت در مي آمد تا همه علامت « ص» بزنند :

- پنجه ركاب ، زنجير و چرخ دنده از اجزاي سيستم انتقال قدرت در دوچرخه مي باشند .

همين « از » همان طوري كه مشاهده شد ، مي تواند معني يك سوال را متفاوت نمايد !

* اما گروهي كه سوال 8 را « ص » مي دانند ، اشتباه نكرده اند ، آنها در ذهنشان « پنجه ركاب و چرخ دنده »‌ را « از » اجزاي سيستم انتقال قدرت دانسته و علامت «ص» زده اند ! ، « از ناقابلي» كه در جمله وجود ندارد . بنابر اين سوال 8 ، هم درست است و هم غلط است ولي يك « از »‌ اين مشكل را به راحتي برطرف مي كرد !

 سوال 10: در آبیاری تحت فشار مصرف آب و مقدار آب به هدر رفته زیاد است.  (        )

سوال دقيقاً به همين صورت در قسمت « ص ، غ » امتحان خرداد 84 نيز آمده بود . آيا بهتر نبود براي جلوگيري از تكرار ، لااقل سوال جديدي از قسمت آبياري مطرح مي شد ؟ !

د – سوالات كوتاه پاسخ

 سوال 11: به قسمتی از موتور گفته می شود که درون موتور دوران می کند. (........................)

سوال به دليل زير داراي اشكال اساسي است و صرف اعلام « كاملاً مانند متن كتاب است » توجيه مناسبي به نظر نمي رسد چه رسد به اين كه بگوييم « دانش آموز بايد بداند منظور سوال موتور الكتريكي است و سوال مربوط به واحد برق است !! ؟ » اما دلايل :

* بدنه سوال مبهم و گمراه كننده است و ذهن برخي دانش آموزان را به سمت موتور خودرو مي برد . در حالي كه منظور طراح « موتور الكتريكي » مي باشد .

* غير از كلمه « الكتريكي » كه در بدنه نوشته نشده است ، كلمه « اصلي » نيز در بدنه وجود ندارد . در حالي كه منظور طراح يكي از قسمت هاي اصلي موتور الكتريكي مي باشد . چون موتور اجزا متحرك ديگري نيز دارد كه اصلي نيست .

* براي رسيدن به جواب درست كه همان « رتور» مي باشد ، بدنه سوال مي توانست به اين صورت در بيايد .

- يكي از قسمت هاي اصلي موتور الكتريكي كه درون موتور دوران مي كند . (......................)

* در كليد سوالات، برابر كلمه « رتور » ، كلمه « گردان »‌نيز آمده بود كه مشخص نشد اگر دانش آموزان تنها اين كلمه گردان را مي نوشتند ، به نظر طراح سوال جواب آن ها درست بود يا خير ؟

* تعدادي از دانش آموزان پسر بر اساس توضيحات دبيران ، ديدن ماكت موتور خودرو ، خلاقيت ، مطالعه و حتي شغل خود و … به مواردي مانند ميل لنگ ، ميل بادامك ، چرخ دنده و … اشاره كرده بودند كه غلط نبود .

* همين سوال در صورتي كه در يك مجموعه سوال مربوط به واحد « برق و الكترونيك » قرار مي گرفت مشكل چنداني ايجاد نمي كرد . مثلاً :

 واحد 2- برق و الكترونيك

×× به قسمت اصلي موتور گفته مي شود كه در درون موتور دوران مي كند (.................)

 سوال 13 : وسایلی هستند که به کمک آن ها می توان مقدار مصرف یک مایع را کنترل کرد.(..............)

* سوال تكراري است و در خرداد 82 نيز طرح شده بود . از قضا در همان سال نيز اين سوال باعث جنجال بسياري شد و 80% از دانش آموزان جواب درست را بلند نبودند ! . ضمناً طراح سوال براي پاسخ گويي به سازمان آموزش و پرورش احضار گرديد ، چون جواب سوال يعني « شيرآلات »‌ بسيار آسان و متن سوال بسيار سخت بود !!

* سوال از هدف هاي رفتاري مهم كتاب و واحد مربوطه نيست .

* سوال طولاني و مبهم است و طراحان با يك تغيير كوچك يعني تبديل كلمه «مايع»‌ ، به «آب» مي توانستند رفع ابهام نمايند ، به شرطي كه واحد مربوطه نيز به نوعي مشخص مي شد تا بچه ها به سراغ كشاورزي و قطره چكان نروند !!

* سوال در برخي موارد گمراه كننده است و حتي دانش آموزان را به سمت نوشتن وسايل كنترل مقدار روغن داخل كارتر يا روغن ترمز يا نحوه كنترل مقدار آب داخل رادياتور مي برد .

 دکتر سیف مي نويسد : عدم توانايي دانش آموزان در نوشتن پاسخ درست بايد صرفاً به دليل نداشتن دانش و مهارت يادگيري مربوط به سوال باشد ، نه عدم توانايي آنان در درك و مفهوم سوال .

* با رعايت اصول ساده نويسي و وضوح بهتر بود ، سوال به صورت زير نوشته مي شد :

- با چه وسايلي در منزل مي توان مقدار مصرف آب را كنترل كرد ؟

 5- سوالات تشريحي

 سوال 16 : کنترل ساخت و ساز ساختمان ها در شهر و روستا از چند جهت حائز اهمیت است؟ 

* سوال تكراري بود و در خرداد 82 ، شهريور 84 و خرداد 85 طرح شده بود .

* بهتر بود براي جلوگيري از ابهام ، پس از علامت سوال ، فعل « بنويسيد »‌ آورده مي شد تا برخي دانش آموزان ، تنها به نوشتن « دو جهت » اكتفا نكنند يا اين كه عدد دو در سوال آورده مي شد و شكل سوال به اين صورت در مي آمد :

- كنترل ساخت و ساز ساختمان ها در شهر و روستا از دو جهت حائز اهميت است ، بنويسيد .

سوال 17 : ماکت برای چه کسانی بهترین روش توجیه و توضیح می باشد؟  

* اين سوال مبهم است و داراي دو زاويه ديد كاملاً متفاوت مي باشد ، پس دو پاسخ متضاد و درست دارد !

زاويه اول : ماكت براي « مهندسان » بهترين روش توضيح ، توجيه و ارائه كار خود به « افراد غير فني و كم اطلاع » است . ( با اين برداشت ، پاسخ درست « مهندسان» است ! )

زاويه دوم : ماكت براي « افراد غير فني و كم اطلاع » ‌بهترين روش توضيح ، توجيه و ارائه كار به وسيله «مهندسان» است . ( با اين برداشت ، پاسخ درست « افراد غير فني و كم اطلاع» است ! )

* بهتر بود براي جلوگيري از ابهام سوال به صورت هاي زير مطرح مي گرديد :

- مهندسان ماكت ساخته شده را براي توضيح و توجيه چه كساني به كار مي برند ؟

- ماكت ساخته شده توسط مهندسان ، براي چه كساني بهترين روش توضيح و توجيه كار مي باشد ؟

* اين سوال جزء هدف هاي رفتاري مهم كتاب و واحد مربوطه نيست و كلمه « كار» بايد حتماً در سوال قيد مي شد .

* استفاده از واژه «‌ چه كساني »‌ طيف هاي زيادي از افراد جامعه را شامل مي شود كه در بسياري از مواقع دست دانش آموز را براي نوشتن اسامي آنها باز مي گذارد كه ممكن است غلط هم نباشند !

 سوال 19 : قبل از شست و شو و اتوکشی لباس ها چه نکاتی را باید رعایت کرد؟ 

* شست و شو و اتوكشي دو مقوله جدا از هم هستند ، بنابر اين طراح سوال دو هدف آموزشي مهم را در يك سوال مورد سنجش و اندازه گيري قرار داده است .

* از كليد سوالات اين گونه بر مي آيد كه هدف طراح ، فقط شست و شو بوده و به قسمت دوم يعني « اتوكشي » توجهي نشده است .

* اين سوال به شكل كامل تر در امتحان خرداد 84 به صورت زير تكرار شده است :

- قبل از شست و شوي لباس ها به چه نكاتي بايد توجه كرد ؟

* شكل بدنه سوال باعث گمراهي دانش آموزان شده و ذهن آنها به سمت « نحوه اتوكشي » لباس ها متمايل گرديده و گروهي از بچه ها درباره نحوه اتوكشيدن لباس نوشته اند كه درست نيست ، در صورتي كه هدف طراح سوال اصلاً بحث اتوكشي (چه قبل از آن يا هنگام انجام اتوكشي ) نبوده است !

 سوال 20 : خشک کردن یعنی چه؟ 

* سوال بايد كاملاً ساده و روشن نوشته شود تا باعث انحراف فكر دانش آموزان از موضوع اصلي نشود ، اين شرط مهم را سوال ندارد . زيرا مشخص نمي شود كه خشك كردن چه چيزي را دانش آموز بايد توضيح بدهد . انتظار بي جايي است كه ما بدنه سوال را مبهم بنويسيم و آن وقت از دانش آموز انتظار داشته باشيم كه آنها بايد بدانند خشك كردن فقط در فصل آخر كتاب آمده است ! در صورتي كه ما در بخش پوشاك نيز نحوه خشك كردن لباس هاي بافتني و پشمي و … را براي بچه ها توضيح مي دهيم يا در كلاس دوم درباره خشك كردن طبيعي و مصنوعي چوب صحبت مي كنيم !

* تيتر درس تحت عنوان «‌خشك كردن»‌ و تعريف مربوط به آن در قسمت صنايع غذايي آمده است و اگر در همين ورقه نيز تحت عنوان صنايع غذايي مطرح مي گرديد ، باز اشكال خاصي ايجاد نمي كرد . اما زماني كه حتي يك دانش آموز در حوزه سوال مي كند كه : خشك كردن چي ، يعني چه ؟ بايد متوجه شده باشيم كه اشكال از سوال است !

* سوال باعث گمراه شدن دانش آموزان و احياناً تفسير نادرست از سوال شده و جواب هاي ديگري به آن داده اند كه در پاره اي موارد اين پاسخ ها درست به نظر مي رسند ! بهتر بود سوال به شكل كامل آن مطرح مي شد :

- خشك كردن در صنايع غذايي يعني چه ؟

- در نگه داري مواد غذايي عمل خشك كردن را تعريف كنيد .

* نكته ظريف اين كه طراح سوال مي توانست اين سوال را كه از درس آخر كتاب انتخاب شده بود ، به عنوان آخرين سوال ورقه قرار داده تا لااقل دانش آموزان حدس بزنند سوال مربوط به بخش صنايع غذايي است !!

 سوال 21 : متداول ترین روش های تکثیر تجاری درختان را بنویسید.

* جواب در ابتدا هيچ مشكلي نداشت و بايد طبق بارم اوليه تصحيح مي شد . اما در اصلاحيه، تمام اشكالات ورقه را رها نموده و 25/0 از اين سوال كم و به سوال بعد (22) اضافه نمودند!  دوستان سر گروه ادعا دارند كه : پيوند زدن يك روش اصلاحي است و از روش هاي تكثير تجاري درختان نيست !! اما مطلب زير از كتاب اصول باغباني نوشته دكتر مرتضي خوش خوي و ديگران از اساتيد دانشگاه شيراز اشتباه دوستان را روشن مي كند:

× پس از اين كه با توجه به شرايط محيطي منطقه و عوامل اقتصادي نوع و رقم ميوه گزينش شد ، بايد به تهيه نهال اقدام كرد . بيشتر درختان ميوه از طريق پيوند و تعدادي نيز از راه قلمه ، خواباندن و بذر افزوده مي شوند (صفحه 412)

×× افزايش آلبالو ، گيلاس ، هلو ، آلو ، گوجه و زيتون بيشتر از راه پيوند و گاهي به روش قلمه و خواباندن انجام مي شود . (صفحات 438 ، 440 ، 454) ، افزايش انجير به طور معمول با قلمه ولي مي توان از خواباندن و پيوند زدن نيز بهره گرفت (447)

 سوال 22 : چهار مرحله زندگی کرم ابریشم را به ترتیب نام ببرید. 

* سوال با بارم داده شده مطابقت ندارد و براي ترتيب ، بارم قرار داده نشده است .

* خوشبختانه تنها سوالي كه سرگروه های استان قبول نمودند كه داراي مشكل است ، سوال 22 بود كه ديگر راهي براي توجيه ، توضيح ، نشان دادن متن كتاب و … وجود نداشت !  لذا تنها مشكل موجود در ورقه با کم كردن 25/0 از سوال 21 و غلط گرفتن « پيوند زدن» و افزايش بارم سوال آخر به 25/1 حل شد !!

* اختصاص بارم 25/1 به سوال22 براي ورقه اي كه تنها 8 نمره دارد كار قابل توجیهی نبود !

* سوال 22 تكراري و در امتحان خرداد 83 با همين بارم 1 نمره طرح شده بود و همان سال نیز این مشکل به سازمان گزارش شد ولی...!!

در پايان يك بار ديگر تذكر اين نكته را لازم مي دانم كه هر واحد كتاب از هدف هاي آموزشي مهم تري تشكيل شده است كه طراحان سوال بايد بر اين اساس سوالات خود را بنويسند و در ضمن احاطه جامع و كاملي در باره انواع سوالات ، ملاك هاي فني ، حيطه هاي شناختي ، ادبيات سوال و … نيز داشته باشند و اين مهم ميسر نمي شود ؛ جز با مطالعه ، برنامه ريزي ، تلاش ، دقت و آينده نگري . موفقيت همه را از خداوند بزرگ خواهانم .

دنیای حرفه و فن www.herfe-rszy.blogfa.co              

نوشته: محسن سالاری