یزدعلاوه بر ابنیه تاریخی متعدد دارای چهار زیستگاه از پنج زیستگاه موجود در طبیعت است و از تنوع زیستی قابل توجهی برخورداراست. این شهر علاوه بر جذب گردشگران می تواند مکان مناسبی برای اکوتوریسم نیز باشد.
نارین قلعه میبد
وجود دست نوشته های سنگی یافت شده در شیرکوه، سنگ نگاره های کوه ارنان و سفال های نقش دار کشف شده در نارین قلعه، خانه های باستانی و آثار معماری و شهرسازی همچنین وجود آیین های کهن همچون آیین مهرپرستی و نیایش آناهیتا و علاوه بر آن وجود کویر هرات و مروست، وجود جنگل زاگرسی منحصر به فرد، همچنین وجود غارهای طبیعی مانند غار خانه خدا و شگفت بابا زاهد همه و همه یادگارهایی از گذشته است که به رغم خشکی و بی آبی در این دیار دیده می شود.
سکنی گزینی در این دیار به بیش از سه هزار سال پیش در نقاطی همچون مهرپادین (مهریز)، فهرشان، پهره (فهرج)، خورمیش (خورمیز)، اردکه (اردکان)، قلاع موبدان (میبد)، شواز باز می گردد و نقش این منطقه نقش مرزبانی ایالت ها و نگهبانی راه های متعدد منتهی به ایران بوده است. نام یزد از ریشه یسن، یشت یا یزش به معنای ستایش و نیایش در فارسی میانه گرفته شده است و تاکنون القابی چون دارالعباده، یزدان و سرزمین مقدس را به خود گرفته است.
سرو ۴۰۰۰ ساله ابرکوه
تعداد آثار تاریخی یزد که تاکنون به ثبت رسیده است به بیش از هزار اثر می رسد که از آن جمله می توان به آثار داخل شهر یزد همچون آتشکده و دخمه زرتشتیان، خانه لاری ها، خانه ملک التجار، حمام خان، آب انبار شش بادگیری، مدرسه ضیائیه، باغ دولت آباد، مسجد جامع کبیر،مجموعه امیرچخماق، برج ساعت، برج و بارو، میدان مارکار، بافت قدیمی یزد و مسجد ریگ اشاره کرد. همچنین، پیر سبز چک چک در اردکان، باغ گلشن طبس،کوه عقاب تفت، سرو ابر کوه از دیگر آثارتاریخی یزد است.
عقاب کوه تفت
آثار تاریخی شهر یزد
آتشکده زرتشتیان
یکی از اماکن مربوط به زرتشتیان است که با توجه به این که جمعیت زیادی از زرتشتیان در استان یزد زندگی می کنند، ساختمانی مشجر در این مکان ساخته شده و آتشی در این ساختمان روشن است که برای زرتشتیان مقدس بوده و در همه حال باید این آتش روشن نگه داشته شود. آتش این مکان که قدمت آن به۱۵۰۰سال می رسد در محفظه ای بلندتر از سطح زمین در اتاقی دور از تابش خورشید قرار گرفته و اطراف آن اتاق هایی برای نیایش ساخته و طراحی شده است.
دخمه زرتشتیان
در انتهای جنوبی شهر یزد در حوالی منطقه صفائیه قرار دارد که یکی از این دخمه ها که قدیمی تر است با نام هانچکی هاتریا ( فردی زرتشتی و هندی الاصل ) نام گرفته است و دیگری به نام دخمه گلستان معروف است. در وسط این دو دخمه چاله ای سنگی وجود دارد که زرتشتیان در گذشته مردگان خود را در درون آن می انداختند. دخمه گلستان دارای قطر ۲۵ متر و ارتفاع دیوار از سطح تپه شش متر است و دخمه هانچکی نیز دارای قطر ۱۵ متر است. دخمه در فرهنگ فارسی به معنای گورخانه است.
خانه لاری ها
در سال ۱۲۸۶ قمری ساخته شده و مالک آن حاج محمد ابراهیم لاری بوده است که درها، پنجره ها، ارسی ها و اتاقهای نقاشی شده و آئینه کاری آن از نمونه های برجسته خانه های اعیانی قرن سیزدهم بوده است. مساحت این بنا حدود یک هزار وهفتصد متر و زیربنایی معادل یک هزار و دویست مترمربع است. این خانه در مرکز شهر یزد واقع شده است.
خانه ملک التجار یزد
حدود ۱۲۰ سال قدمت دارد و در داخل یکی از بازارهای مهم شهر ساخته شده و متعلق به ملک التجار است و مدخل خانه به روش روزگار خود از کوچه ای باریک و دراز با دیوارهایی بسیار بلند است. نقاشی اتاقهای این خانه با نقاشی های عمارت نارنجستان شیراز همسان است و هم اکنون به مهمان سرای سنتی تبدیل شده است.
حمام خان
که به گرم خانه نور نیز مشهور است در سال ۱۲۱۲ هجری قمری ساخته شده است. تزئینات این حمام بسیار ساده است و مهمترین تزئین این بنا در بخش شاه نشین آن است. مساحت این حمام یک هزار وصد و هفتاد مترمربع و زیربنای آن ۹۰۰مترمربع است.
آب انبار شش بادگیری یزد
۱۸۰ سال پیش در دوره قاجاریه ساخته شده است. از ویژگی های مهم این اثر دو دهانه بودن این آب انبار است که دارای تزئینات مقرنس کاری است. این بنا دارای ۵۵ پله ورودی در قسمت جنوبی است که بین پله ۲۵ و ۲۶ از بالا یک هشتی با سنگ فرش آجری قرار دارد. با توجه به کویری بودن یزد و ارزش آب، اهمیت بادگیر به شدت احساس می شود و این شهر دارای ۷۵ آب انبار است.
مدرسه ضیائیه یزد
که به زندان اسکندر نیز مشهور است. متعلق به قرن ۶۳۱ هجری قمری است. بانی آن شرف الدین علی رضی است. این مدرسه در محله فهادان و در مجاورت بقعه دوازده امام یزد قرار گرفته است. در حیاط این مدرسه چاهی با قطر دو متر وجود دارد که به فضایی سرداب مانند با عمق حدود پنج متر منتهی می شود. این بنا در ابتدا به وسیله اسکندر مقدونی با کاربری زندان بنا شده و بعدها به عنوان مدرسه مورد استفاده قرار گرفته است.
باغ دولت آباد
یکی از باغ های معروف یزد است که در دوره زندیه ساخته شده است و از قناتی یه همین نام برای آبیاری درختان استفاده می شود و جریان آب در باغ، شاکله طراحی آن است. عمارت سر در جنوبی، شترخان و اصطبل، عمارت حرم سرا، عمارت هشتی و بادگیر، آشپزخانه، عمارت بهشت آئین، عمارت تالار آئینه، سردر اصلی و آب انبار دو دهانه عناصر متشکله این مجموعه است و عمارت هشتی و بادگیر جالب ترین بنای این مجموعه است که تلفیق جریان آب و هوا را به بهترین شکل ایجاد کرده است. بادگیر باغ دولت آباد با ۳۳ متر بلندی از سطح زمین شاهکار مهندسی و نشانه نبوغ معماران یزدی است.
مسجد جامع کبیر یزد
یکی از با ارزش ترین میراث های تاریخی هنری و گنجینه ای از معماری اسلامی است که قدرت و استواری، کاشی کاری های نفیس و جالب و سر در بلند آن از امتیازات هنری و معماری این مسجد است.
مجموعه امیرچخماق
شامل تکیه، میدان، حمام، کاروان سرا، خانقاه، قناد خانه، چاه آب سرد، و مسجد است که در دوره صفوی توسط امیر چخماق، حاکم یزد و از سرداران و امرای شاهرخ تیموری در جهت آبادانی یزد ساخته شده است. شبکه های ظریف از کاشی های معرق بیرونی گنبد، سنگ نصب شده در کریاس مسجد به طرف میدان، محراب صفه اصلی با تاق نمای مقرنس کاری مسجد امیرچخماق از ویژگی های خاص این مسجد است که موجب شده از نظر زیبایی بعد از مسجد جامع پر جاذبه ترین مسجد یزد باشد.
روستاهای تاریخی یزد
دراستان یزد روستاهای تاریخی با قدمت چندین هزار ساله وجود دارد که تاکنون بافت تاریخی خود را حفظ کرده اند. آثار دیدنی برخی از این روستاها به این شرح است:
مجموعه باستانی شامل مسجد، خانقاه و امامزاده بندرآباد در روستای بندرآباد که در ۳۶ کیلومتری شهر یزد واقع شده و در تاریخ افسانه ای یزد آن را به "بندار" از امرای پادشاهان عجم نسبت داده اند. سنگهای قبرستان، قدمگاه و مسجد توران پشت از روستاهای یزد است که آن را به " توراندخت ساسانی" نسبت داده اند. امامزاده، دروازه قدیم، مسجد جامع و مسجد چادک نیز از آثار تاریخی روستای هفتادر است که بنای آن را به " قباد ساسانی" نسبت داده اند. اسم اولیه این روستا به دلیل انتقال آتش از هفت آتشکده بزرگ به آتشکده تازه ساخت این روستا در دوران ساسانی " هفت آذر" نام داشت و با گذر زمان به هفتادر تغییر نام داد.
"زرجوع" از دیگر روستاهای قدیمی این استان است که در نزدیکی "عقدا" از توابع اردکان واقع شده و زیارتگاه "پارس بانو" دختر "یزدگرد" از بانوان زرتشتی در این آبادی قرار دارد. زرتشتیان سراسر دنیا همه ساله اول تا پنجم دی ماه برای زیارت "پارس بانو" به این روستا می آیند.
زیارت گاه پارس بانو
قدمت قلعه و برج و باروی روستای "خرانق" نیز به زمان ساسانیان می رسد. این روستا در گزارش به جا مانده از هیربدان زرتشتی در سال ۲۴ هجری شمسی به عنوان قدیمی ترین روستای آن زمان معرفی شده است و قدمت این روستا در کتاب جامع مفیدی، چهار هزار سال عنوان شده است و آثار باستانی آن عبارت است از قلعه، مشهدک، مقبره بابا خادم، کاروانسرا، مسجد جامع و منارجنبان.
برج و باروی یزد
"بیداخوید"، "خورمیز"، ":عقدا"، "مهرشهر"، "ندوشن"، "فهرج" و ... از دیگر روستاهای دارای آثار تاریخی این استان است. در این استان تاکنون ۲۱ منطقه نمونه گردشگری شناسایی شده است که روستاهای اسلامیه، بنادکوک سادات، ده بالا و منطقه گردشگری عقاب کوه از توابع تفت، هرفته از توابع مهریز، هفتهر ندوشن، فهرج یزد، اسفندآباد ابرکوه، بندر آباد صدوق، بیده و بفروئیه میبد و... از آن جمله اند.
باغ های استان یزد
استان یزد فاقد رودخانه دائمی است اما با وجود کمبود آب و قرار گرفتن در دل کویر، این استان دارای باغ ها و بستان های زیبایی است که در نوع خود بی نظیرند و با توجه به شرایط ویژه منطقه کویری از طراحی، کشت و آبیاری خاصی برخوردارند. از جمله این باغ ها می توان به باغ دولت آباد، باغ ملی نقی خان در تفت، باغ مشیر، باغ کلاه فرنگی رحمت آباد، باغ اولیاء، باغ محمودیه در نعیم آباد، باغ خان در جاده تفت، باغ سرآسیابو، باغ مرشد در محل تل اشاره کرد. بنا و عمارت موجود در این باغ ها خود به تنهایی جاذبه یک اثر دیدنی را دارند. رودخانه "طامهر" مهریز نیز از چشمه هایی است که از ابتدای سال تا مهر ماه هر سال آب دارد، همچنین "غربال بیز" نیز چشمه ای در مهریز است که به مناطق اطراف خود طراوت و شادابی خاصی بخشیده است.
مجموعه امیر چخماق
صنایع دستی یزد
مهمترین صنایع دستی استان عبارتند از قالی، قالیچه، گلیم، مخمل، زری، چادر شب، دستمال، مرس ریزه جیم، قناویز، اجرامی، شمد، ترمه، چرده، زیلو، روفرشی، کرباس، بقچه، لنگ، کیسه حمام، خورجین، پتو، سفال، سرامیک، حصیر، کاشی و گیوه که در میان صنایع دستی استان یزد، قالی بافی، ترمه بافی، زیلوبافی، ساخت سفال و سرامیک و کاشی از اهمیت ویژه ای برخوردار است.
شیرینی های سنتی یزد
از جمله باقلوا، قطاب، لوز نارگیل، لوز بادام، لوز پسته، پشمک، نان برنجی و حاجی بادام نیز از سوغات این استان به شمار می رود.
موزه های استان یزد
موزه هایی که زیر نظر سازمان میراث فرهنگی یزد فعالیت می کنند، شامل موزه آئینه و روشنایی، موزه زیلو و پلاس میبد، موزه مردم شناسی ابرکوه، موزه مردم شناسی مهریز، موزه رجال اردکان، موزه سفال و سرامیک میبد و موزه مردم شناسی تفت است و موزه آب، موزه مردم شناسی اردکان، موزه اسناد و نسخ خطی میرزا محمد کاظمینی، موزه مردم شناسی میبد، موزه وزیری، موزه سکه و مردم شناسی حیدرزاده، موزه علوم یزد، موزه تاریخ طبیعی مرکز مطالعات زیست محیطی و موزه پست میبد از موزه هایی هستند که به سایر سازمان ها یا بخش خصوصی وابسته هستند.
رستوران ها و مراکز اقامتی یزد
رستورانهای سنتی یزد شامل رستوران سنتی حنای یزد واقع در خیابان کاشانی، رستوران حمام خان واقع در خیابان قیام، رستوران مظفر واقع در خیابان مطهری، رستوران سور در بلوار امامزاده جعفر، رستوران سنتی یزد در بلوار امامزاده و رستورات باغ مرشد و شبستان محسنی در بلوار بسیج در شهر یزد و رستوران شاه عباسی در میبد است. این استان همچنین دارای 23 مرکز اقامتی سنتی ، هتل و هفت مهمان پذیر در مرکز استان و هشت هتل و مهمان پذیر در شهرستان هااست.
به هر روی، خشک و کویری بودن آب و هوای استان یزد از یک طرف و استقرار حکومت های دوره های مختلف از ایلامیان تا شاهان قاجاری موجب شده در هر یک از شهرهای این استان انبوهی از آثار تاریخی و گردشگری باشد به طوری که شهرهای استان یزد هریک بیش از ده اثر تاریخی را در خود جای داده اند.
بدیهی است شهری چون یزد برای جذب گردشگر داخلی و خارجی نیازمند برنامه ریزی و مدیریت بهینه در این بخش است به نحوی که آموزش افراد برای راهنمایی گردشگران، ایجاد مراکز رفاهی و بسترسازی مناسب برای حضور تعداد زیادی گردشگر داخلی و خارجی از جمله این اقدامات است.
... شهری به نام یزد
اندر دل کویر
جایی که هیچ کسی پا نمی نهد
جز آنکه تابش جانسوز آفتاب
تاقهقرای عمق وجودش قدم نهد
شهری است چون بهشت
شهری به نام یزد.
در روزهای گرم
باران اگرچه دست نوازش نمی کشد
بر گونه های شهر
بارانی از ستاره است که هر شب عیان شود
در آسمان شهر
این جا برای جرعه ای از آب مردمان
تا قهقرای سینه یک کوه می روند
صد دانه عرق بدهد مرد سخت کوش
تا قطره ای ز آب رساند به پای شهر
هر صبح تا به شب
قد رعنای بادگیر
سو سو زند به بـــــاد
شاید گذر نماید و مهمان همی شود
حتی برای لحظه کوته نسیم باد
در خانه ها ی مردم مهمان نواز شهر
باید سلام کرد ، دوباره سلام کرد
بر فهم و دانش این مردمان پاک
باید به جای قطره باران
ـ اگر چه نیست ـ
با دست خود کشیم ، دست نوازشی
بر گونه های شهر غریبی
به نام یـــزد.
