نگاهی به دنیای گیاهان
دانه گرده و ساختمان آن
گل و دانه حاصل از آن وسیله بقای گیاه هستند. ساختمان گل شامل گلبرگها ، کاسبرگها ، پرچمها و مادگی میباشد. هر یک از قسمتهای گل دارای وظیفهای مخصوص به خود هستند. اندامهای اصلی و زایای گل پرچمها و مادگی میباشد. زیرا یاختههای جنسی در آنها تشکیل میشوند هر پرچم از میله و بساک تشکیل شده است. میله رشته باریکی است که بساک را به نهنج گل مربوط میسازد. دانههای گرده طی فرایندی در داخل بساک تشکیل میشوند.
 |
ساختمان بساک
بساک مهمترین بخش پرچم است که در آن دانههای گرده تشکیل میشوند. در هر بساک غالبا دو حجره اصلی وجود دارد که هر کدام از آنها به نوبه خود دارای دو حجره کوچکتر به نام کیسه گرده است. درون کیسههای گرده دانههای گرده تولید میشود. در بساک رسیده بافتی که دو کیسه گرده هر قسمت را از هم جدا میسازد از بین میرود. در نتیجه شکافی طولی در دیواره هر قسمت استوانهای بساک پدید میآید و باعث پراکنده شدن دانههای گرده میشود.بساک در ابتدا تودهای از یاختههای مریستمی است. اطراف این توده ، بافتی به نام بافت مغذی قرار دارد. در مراحل نخستین تنوع یاختهای چهار دسته یاخته جدا به نام یاختههای مادر گرده در چهار کیسه گرده ظاهر میشوند.
ساختمان دانه گرده
 |
پوستهها
دو پوسته دانه گرده را احاطه میکنند. پوسته خارجی منفذ دارد و از جنس کوتین است و به آن اگزین میگویند. سطح خارجی این پوسته ناهموار بوده و در گونههای مختلف شکلهای گوناگون دارد و در تشخیص نوع گیاه موثر است. پوسته داخلی از جنس سلولز است و انتین نام دارد.
سلولها
دو سلول به نام سلولهای رویشی و زایشی در درون هر دانه گرده جای دارند. سلول رویشی بزرگتر است و سلول زایشی را دربرگرفته است. بطور معمول در سیتوپلاسم این سلولها رنگیزه کاروتنوئیدی وجود دارد که رنگ دانههای گرده را سبب میشوند. دانههای گرده بعضی گیاهان در هوا پراکنده شده و با ورود به مجاری بینی بعضی افراد حالت آلرژی یا حساسیت در آنها بوجود میآورند.
مکانیسم بوجود آمدن دانههای گرده در کیسههای گرده
در داخل هر کیسه بساک سلولهای دیپلوئید (2n کروموزومی) به نام سلولهای مادر میکروسپور یا مادر دانه گرده وجود دارند. هر کدام از این سلولها با تقسیم میوزی ، چهار سلول (n کروموزومی) هاپلوئید به نام میکروسپور بوجود میآورد. پس هسته هر میکروسپور به طریق میتوز تقسیم میشود و دو هسته پدید میآورد.
یکی از این هستهها با مقداری سیتوپلاسم سلول زایشی را بوجود میآورد و هسته دیگر با بقیه سیتوپلاسم به سلول رویشی تبدیل میشود. سپس با بوجود آمدن پوستههای داخلی (انتین) و خارجی (اگزین) هر میکروسپور به یک دانه گرده یا گامتوفیت نر تبدیل میشود.
هنگامی که میکروسپور تبدیل به دانه گرده میشود بساک نیز تغییراتی حاصل کرده به بساک رسیده تبدیل میشود لایه مکانیکی بساک که تنها دیواره خارجی سلولهای آن نازک باقی مانده است در اثر خشکی هوا بیش از دیوارههای دیگر آب خود را از دست داده و جمع میشود و در نتیجه بساک راپاره میکند.
شکفتن بساک همیشه با ایجاد شکاف انجام نمیشود گاهی شکوفایی بساک با پدید آمدن (روزن) و گاهی با ایجاد دریچه مانند زرشک صورت میگیرد. در اکوسیستمهای آبی ، خشکی هوا در شکفتن بساک دخالتی نداشته بنابراین مکانیسم شکفتن بساک در همه گیاهان به یک صورت نیست.
نقش دانه گرده
نقش دانه گرده در لقاح و ایجاد یاخته تخم میباشد. با قرار گرفتن دانه گرده بر روی کلاله مادگی دانه گرده رویش میکند و لوله گرده از راه خامه مادگی وارد تخمدان میشود. تخمکها در داخل تخمدان قرار گرفتهاند. سلول زایشی دانه گرده با سلول تخمزای تخمک جفت میشود و با ترکیب دو هسته ، سلول تخم حاصل میشود. از رشد و نمو تخم گیاه جدید بوجود میآید.
گرده افشانی
گرده افشانی عبارت است از انتقال دانه گرده از پرچمها به کلاله. چنانچه پرچمها و کلاله در یک گل واقع شده باشند اصطلاحا خود گرده افشانی (Self pollination) نامیده میشود. وقتی که آنها در گلهای مختلف مخصوصا در گیاهان مجزا از هم بوده باشند اصطلاحا دگر گرده افشانی (Cross pollination) نامیده میشود. نتیجه مهم گرده افشانی ، بالا بردن شانس ایجاد تنوع در مواد ژنتیکی فرزندان است. در دگر گرده افشانی حقیقی ، کروموزومها ، اختلاطی تازه را از کروموزومهای دو والد دریافت میکنند.
 |
|
|
انواع گرده افشانی
گرده افشانی مستقیم
در گرده افشانی مستقیم دانههای گرده یک گل به روی مادگی همان گل یا گل دیگری که برروی همان گیاه قرار دارد انتقال مییابد. این نوع گرده افشانی بطور معمول در یک گل هرمافرودیت که پرچمها و مادگی آن با هم میرسند ، انجام میشود. همچنین در مواردی مانند گل نخود که گلبرگها فضای مسدودی بوجود آورده و پرچمها و مادگی در آن جای میگیرند اجبارا گرده افشانی مستقیم انجام میدهند.
در گرده افشانی مستقیم تنها یک والد در پدید آوردن گیاهان جدید نقش دارد. به همین مناسبت نسل حاصل به هم و به والد خود شباهت بیشتری دارند و تنوع و گوناگونی بین آنها کم است. چنین گیاهانی در برابر شرایط متحول شانس بقای کمتری دارند. به همین مناسبت این نوع گرده افشانی در طبیعت کمتر است.
 |
علل و عوامل گرده افشانی مستقیم
-
گرده افشانی پرچم یک گل همزمان با آمادگی کلاله همان گل برای پذیرش گرده انجام میگیرد.
-
حرکات طبیعی پرچمها (در گیاهان تیره گزنه) یا حرکات گل توسط باد و حشرات دانه گرده گل را بر روی کلاله همان گل قرار میدهد.
گرده افشانی غیر مستقیم
هر گاه گرده افشانی بین دو گل (تک جنسی یا هرمافرودیت) از یک گونه که در روی دو گیاه مجزا قرار دارند انجام گیرد گرده افشانی را غیر مستقیم مینامند. در این حالت دو والد پیدایش نسل جدید شرکت میکنند و در نتیجه نسل حاصل متنوعتر بوده موقعیت مناسبتری برای سازش با محیط را دارا هستند. گرده افشانی غیر مستقیم به کمک حشرات ، باد ، آب ، جانوران دیگر و بطور مصنوعی بوسیله آدمی انجام میگیرد. اما گرده افشانی بوسیله حشرات و باد عمومیت بیشتری دارد.
گرده افشانی بوسیله حشرات
گرده افشانی بوسیله حشرات در بین گیاهان بسیار رایج است. گلهایی که به کمک حشرات گرده افشانی میکنند، سازگاریهای خاصی حاصل کردهاند. این گلها با رنگ ، بو و نوش یا شهد خود حشرات را به سوی خود جلب میکنند. نوش در نوشگاه ساخته میشود. نوشگاه در نقاط مختلف از جمله در پای گلبرگها ، پرچمها ، و بر روی بخشهایی از نهنج و غیره قرار دارند.
نوش از ترشحات گیاهی است و در آن مواد قندی وجود دارد. پروانهها ، زنبوران بویژه زنبور عسل غذای خود را از نوش گلها تامین میکنند. اندازه گلها اغلب با جثه حشره هماهنگی دارد. بطوری که حشره به راحتی در درون گل به گونهای جای میگیرد که بدنش با دانههای گرده و مادگی تماس پیدا میکنند.
گرده افشانی بوسیله باد
بسیاری از گیاهان بوتهای و درختان برای عمل گرده افشانی به حشرات نیاز ندارند. دانههای گرده گل این گیاهان در هوا پخش شده ، بوسیله باد حمل میشوند. اما در این حال بیشتر دانههای گرده هدر میروند. با وجود این بعضی به دام کلالههای گلهای رسیده میافتند. گرده افشانی بوسیله باد بیشتر در گیاهانی صورت میگیرد که دارای گلهای نر و ماده هستند و این گلها روی درختان جداگانه قرار دارند. در این قبیل گلها ، پرچمها که اغلب خارج از گل قرار دارند بوسیله باد تکانده شده ، دانههای گرده خود را آزاد میسازند.
دانههای گرده این گلها بسیار فراوان بوده ، صاف و سبکاند و مسافتهای طولانی را همراه باد طی میکنند. کلالهها اغلب دارای انشعابات پر مانند بوده و خارج از گل قرار میگیرند این وضعیت شانس کلاله را برای به دام انداختن دانههای گرده که بوسیله باد حمل میشوند را افزایش میدهد. در گلهایی که بوسیله باد گرده افشانی میکنند گلبرگها یا وجود ندارند و یا بسیار کوچکند و نوش گل وجود ندارد.
 |
رویش دانه گرده
پس از گرده افشانی ، دانه گرده بر سطح مرطوب و چسبناک کلاله قرار میگیرد و با جذب مایع سطح کلاله ، متورم میشود. سپس در محل منافذ دانه گرده ، برآمدگیهایی به نام لوله گرده ایجاد میکند که فقط یکی از آنها سبقت گرفته و رشد میکند و خود را از راه خامه به تخمدان میرساند. در دانه گرده دو هسته روینده و زاینده وجود دارند.
لقاح
آمیزش دو یاخته نر و ماده را با یکدیگر لقاح گویند. شکل و اندازه یاختههای نر و ماده در گیاهان گلدار متفاوت است و آنها را به ترتیب اسپرم و تخمزا مینامند. از ترکیب هسته هاپلوئید اسپرم با هسته هاپلوئید تخمزا یک هسته دیپلوئید به نام یاخته تخم بوجود میآید. دومین اسپرم با هسته ثانویه (یاخته مادر آندوسپرم) ترکیب میشود و آندوسپرم نخستین را تشکیل میدهد. که دارای 3n کروموزوم است ترکیب همزمان دو یاخته نر ، یکی با تخمزا و دومی با یاخته مادر آندوسپرم ، را لقاح مضاعف میگویند.
تخم ، پس از تقسیمهای متوالی ، جنین کوچکی را تشکیل میدهد که در یک سوی آن گیاهک دانه بوجود میآید. یاخته آندوسپرم نخستین در همه گیاهان بافت آندوسپرم را تولید میکند. این بافت در تغذیه گیاهک هنگام رشد نقش مهمی دارد. هر دانه شامل گیاهک و مقداری غذای اندوخته جهت تامین رشد آن است. آندوسپرم نخستین دارای 3n کروموزوم و در نتیجه تریپلوئید است ولی ضمن رشد جنین به مصرف آن میرسد و بدین ترتیب در تعداد کروموزومهای سایر بخشهای گیاه اثر نمیگذارد.
گل، اندام زایشی در گیاهان
گل از نظر زیباسازی محیط و تولید میوه و دانه که از مواد غذایی مهم به شمار میآیند اهمیت زیادی دارد. مراحل اصلی تولید مثل جنسی یعنی میوز و لقاح درون گل انجام میگیرد. پیدایش دانه فرایند تولید مثل جنسی را کامل میکند و پیدایش جنین درون دانه اولین مراحل دوران حیات گیاه جوان است.
 |
ساختمان گل
گلها از نظر شکل و اندازه و رنگ بسیار متنوعند و از نظر تعداد و آرایش نیز تنوع زیادی دارند. و بعضی گلها مانند عدسک آبی به زحمت دیده میشوند و بعضی دیگر بسیار بزرگتر. گل معمولا 4 بخش دارد که عموما روی دوایر متحدالمرکز قرار دارند این چهار بخش عبارتند از: کاسه گل (کاسبرگها) ، جام گل (گلبرگها) ، نافه گل (پرچمها) و برچه (مادگی). این چهار بخش گل معمولا به نهنج گل که در انتهای دمگل قرار دارند متصلند.
کاسه گل (کاسبرگ ها)
کاسه گل معمولا سبز رنگ است و در غنچهها بخشهای گل را میپوشاند. کاسه گل معمولا از تعدادی کاسبرگ جدا از هم و یا چسبیده بهم تشکیل شده است.
جام گل (گلبرگ ها)
جام گل معمولا قسمت رنگی گل است جام گل از قطعاتی فاقد کلروفیل به رنگهای گوناگون ، به نام گلبرگ تشکیل شده است. گلبرگها ممکن است جدا از هم و یا چسبیده به هم باشند.
 |
نافه گل (پرچم ها)
مجموعهای از چند پرچم که غالبا جدا از هم هستند تشکیل شده است. هر پرچم دارای یک میله است که در انتهای آزاد آن بساک قرار دارد، بساک محل تولید دانه گرده است. ساختمان بساک معمولا دارای دو قسمت استوانهای است که بوسیله بافتی پارانشیمی در تمام طول به هم چسبیدهاند. هر قسمت دو حفره به نام کیسه گرده دارد. دانههای گرده درون کیسه گرده تولید میشوند. در بساک رسیده شکافی در دیواره هر قسمت استوانهای بساک ظاهر میشود و باعث پراکنده شدن دانههای گرده میشود.
مادگی گل (برچه)
هر برچه از سه قسمت تشکیل شده که شامل کلاله ، خامه و تخمدان میباشد. تخمدان بخش زیرین برچه و درشتتر از دو قسمت دیگر است. درون تخمدان یک یا چند تخمک وجود دارد خامه دراز است و در انتها به کلاله ختم میشود. برچه را برگی تغییر شکل یافته میدانند و این به دو علت است:
-
برچه در مراحل اولیه رشد به برگ شباهت دارد.
-
در مراحل رشد تکامل گل شباهت برچه به برگ مشاهده میشود.
 |
خامه
خامه میله درازی است که به کلاله ختم میشود. خامه در بعضی گلها دراز و در عدهای کوتاه است. هر رشته کاکلی ذرت که روی بلال دیده میشود یک خامه است. خامه از سلولهای پارانشیمی ساخته شده که رابط تخمدان با بخش حجیم مادگی است.
کلاله
بخش پهن انتهای خامه است که لولههای ترشحی آن ماده مغذی چسبناک را میسازند که برای رویش دانه گرده لازم است. کلاله در بیشتر گلها پس از گرده افشانی پژمرده میشود، سطح کلاله در اکثر گیاهان دارای یاختههای کرک مانند و کوتاهی است که در جذب و نگهداری گرده موثرند.
تخمدان
در نهاندانگان محفظه بستهای است که از برچههای بسته یا از پیوستگی لبههای برچههای باز تشکیل میشود. برچهها تخمک ساز هستند و منشا برگی دارند. میوه تخمدان رشد یافته است.
مادگی، اندام ماده گل
مادگی ممکن است از یک یا چند برچه تشکیل شده باشد که در حالت اول آن را ساده و در حالت دوم آن را مرکب مینامند. در مادگی مرکب ممکن است برچهها از هم جدا (آلاله و توت فرنگی) و یا باهم پیوسته باشند مثل زنبق ، پامچال ، اطلسی.
 |
ساختمان مادگی
هر برچه از سه بخش تخمدان ، خامه ، کلاله تشیکل شده است. تخمدان بخش میان تهی است که یک یا چند خانه دارد و تعداد برچههای مادگی مرکب اغلب به تعداد کلالهها و تعداد خانههای تخمدان بستگی دارد. در درون تخمدان ساختارهایی به نام تخمک پدید میآیند. تخمکها حامل گامتهای مادهاند. نحوه قرار گرفتن تخمک را در درون تخمدان تمکن میگویند. خامه بخش دراز و باریک برچه است که بین کلاله و تخمدان قرار دارد خامهها ممکن آزاد یا به هم متصل باشند.
در این صورت در وسط ستونی که از اتحاد خامهها ایجاد میشود یک یا چند مجرا بوجود میآید و این مجاری در حقیقت راه عبور لوله گرده برای رسیدن به تخمک است بخش انتهایی خامه را کلاله میگویند که معمولا برجسته است و به شکلهای مختلف ظاهر میشود. سطح کلاله اکثرا دارای یاختههای کرک مانند و کوتاهی است که در جذب و نگاهداری گرده موثرند کلاله بعضی از گیاهان مایعی چسبنده و قندی بنام مایع کلاله ترشح میکند. در گیاهانی که گرده افشانی بوسیله باد انجام میگیرد مانند تیره گندم کلاله منشعب و کرکدار است.
ساختار تخمک
تخمک از سه بخش تشکیل شده است.
-
اطراف خورش دو لایه بافت به شکل غلافی بطرف بالا رشد میکند و نوک خورش را دربرمیگیرد و فقط سوراخ کوچکی در انتها باز میماند که آنرا سفت مینامند. دو لایه بافت پیرامون خورش را پوسته درونی و پوسته بیرونی مینامند.
جفت بندی تخمک و انواع آن
جفت بندی کناری
در این جفت بندی تخمکها در سطح داخلی تخمدان قرار میگیرند در تخمدان لوبیا که از یک برچه تشکیل شده ، تخمکها در محل اتصال دو لبه برچه قرار دارند و در بنفشه که از سه برچه تشیل شده کنار هر برچه به کنار برچه دیگر متصل میشود و به این ترتیب مادگی سه برچهای تکخانه بوجود میآید و تخمکها در کناره تخمدان در محل اتصال برچهها قرار میگیرند.
 |
جفت بندی محوری
در این جفت بندی کنارههای برچههای تشکیل دهنده مادگی در وسط تخمدان به یکدیگر پیوسته و محور میانی تخمدان را تشکیل میدهند. بنابراین به تعداد برچهها در داخل تخمدان حفره بوجود میآید. و تخمکها به صورت ردیفهایی در طول محور میانی قرار میگیرند، مانند گیاهان تیره سوسن.
جفت بندی مرکزی
این جفت بندی در مادگیهای چند برچه و تکخانه پامچال وجود دارد. تخمکها بر روی ستون آزاد در مرکز تخمدان که از رشد قاعده محل اتصال برچهها حاصل آمده قرار میگیرند، مثل فلفل سبز و انگور فرنگی.
کیسه جنینی
کیسه جنینی در داخل تخمک بوجود میآید قسمت اعظم تخمک جوان را بافت خورش تشکیل میدهد که یاختههای آن دیپلوئید هستند. نحوه تشکیل کیسه جنینی به این ترتیب است که ابتدا یکی از یاختههای بافت خورش که نزدیک سفت است بزرگتر شده و به یاخته مادر مگاسپور که دیپلوئید است تبدیل میگردد.
این یاخته با تقسیم میوزی چهار مگاسپور هاپلوئید (n کروموزومی) تولید میکند سه مگاسپور که به سفت نزدیکترند عموما متلاشی میشوند، اما چهارمین مگاسپور که از سفت دورتر است بزرگتر میشود و با انجام سه بار تقسیم میتوزی هشت هسته هاپلوئید تولید میکند.
هر هسته و مقداری از سیتوپلاسم پیرامون که یاخته را بوجود میآورد شش هسته با سیتوپلاسم پیرامون خود به 6 یاخته کامل و مجزا تبدیل میشوند. دو هسته قطبی نیز یک یاخته دو هستهای (دیپلوئید) را تشکیل میدهند در نتیجه تعداد یاختههای کیسه جنینی به هفت عدد کاهش مییابد هفت یاخته نامهای خاص دارند.
در کیسه جنینی مجاور سفت یک یاخته تخمزا همراه با دو یاخته قرینه قرار دارد هسته ثانویه تقریبا در مرکز کیسه جنینی است به یاختههای مادر آندوسپرم معروف است سه هسته باقیمانده که در کیسه جنینی دور از سفت قرار دارند یاختههای متقاطر نامیده میشوند. کیسه جنینی در این مرحله از رشد آماده لقاح است.
 |
|
|
عملکرد مادگی
نقش مادگی که اندام زایای گیاه میباشد در تولید مثل میباشد و مادگی در ایجاد یاختههای جنسی گیاه یعنی یاختههای ماده نقش دارد و بطور کلی مراحل اصلی تولید مثل جنسی یعنی میوز و لقاح درون گل و به ترتیب زیر صورت میگیرد در اثر تقسیم ، یاختههای نر و ماده تشکیل میشوند. سپس در اثر گرده افشانی لقاح صورت میگیرد و میوه و دانه بوجود میآیند. میوه و دانه رشد میکنند و سپس پراکنده میشوند با پیدایش دانه ، فرآیند تولید مثل جنسی کامل میشود و با تشکیل جنین درون دانه نخستین مرحله از دوران زندگی گیاه جوان آغاز میشود.
دانه و ساختمان آن
فرآیند تولید مثل گیاهان گلدار با ظهور گل آغاز میشود و با تشکیل دانه پایان مییابد. پس از لقاح تخمک به دانه و دیواره تخمدان به صورت تغییر شکل مییابند دانه بر اثر پاره شدن یا خراب شدن میوه آزاد میشود.
 |
اجزای دانه رسیده
مغز دانه
جنین دارای مواد اندوخته است که هنگام رویش دانه مورد استفاده قرار میگیرد. مجموعه جنین و بافتهای اندوخته همراه آن مغز دانه را بوجود میآورد.
پوشش دانه
پوششهای تخمک در بیشتر دانهها سخت و محکم میشوند و پوست دانه را تشکیل میدهند پوست دانه معمولا نازک است مثل لوبیا سبز اما ممکن است به صورت ضخیم شده مانند فندق برزیلی.
آندوسپرم
یاخته آندوسپرم از ترکیب هسته ثانویه با یکی از دو یاخته نر در کیسه جنینی تشکیل میشود. یاخته آندوسپرم نخستین به سرعت تقسیم میشود و بافت آندوسپرم را بوجود میآورد. این بافت با مصرف کردن خورش رشد کرده و از مواد ذخیرهای سرشار میشود. که این مواد بعدها به مصرف تغذیه جنین میرسد.
جنین
پس از انجام لقاح ، یاخته تخم برای مدتی بدون فعالیت باقی میماند. زیرا شروع تقسیم آن به رشد آندوسپرم وابسته است. از تقسیمات ابتدایی تخم 8 - 4 یاخته بوجود میآید. که به دنبال هم قرار دارند. این مرحله را مرحله رشتهای شکل پیش جنین گویند. در این مرحله یاخته مجاور سفت رشد طولی حاصل می کند و بقیه یاختههای رشتهای را به درون آندوسپرم میراند. هم زمان با این تغییرات دورترین یاخته را از سفت تقسیم میشود. از تقسیمات این یاخته جنین کروی به وجود می آید.
از این مرحله به بعد تفاوتی در ساختار دانههای تک لپهای و دو لپهای ایجاد میشود و آن داشتن یک یا دو لپه است. نوک ساقچه گیاهک دو لپهایها از دو لپه پوشیده شده است حال آن که در تک لپهایها فقط یک لپه در یک طرف ساقه چه جنین دیده میشود. در اغلب دو لپهایها ، اندوخته غذایی در پلههای دانه قرار دارد. در دانه کرچک و قهوه اندوخته غذایی در آندوسپرم آنهاست. و بعضی گیاهان مانند ارکیده ، فاقد اندوخته غذایی است. این دانهها بدون لپه و آندوسپرماند.
 |
سپر
در اغلب تیره گندم تمام لپه کاملا تغییر شکل میدهد و به صورت اندام ویژه جذب کننده مواد غذایی درمیآید که آن را سپر مینامند.
رویش دانه
نحوه رویش دانه و پیدایش گیاه جوان در گونههای مختلف گیاهان متفاوت است.
رویش دانه دو لپهایها : وقتی دانه در محیط مرطوب قرار میگیرد متورم میشود و ویژگیهای زیر مشخصاند:
-
ناف
-
سفت
-
پشته ناف
پشته ناف محل بینی شکلی است که در اطراف مقعر دانه و تقریبا در وسط آن دیده میشود که در اثر جدا شدن دانه از بندات سفت سوراخ کوچکی است در پوست دانه که در کنار ناف قرار دارد و باقیمانده سفت تخمک است. پشته برآمدگی درازی است که از مجاورت ناف شروع میشود و در طرف مقابل سفت قرار میگیرد.
پشته همان پایه بند است که با پوست دانه جوش خورده است. در اثر جذب آب بوسیله دانه ، پوست دانه میترکد سپس بلافاصله ریشهچه از ناحیه سفت بیرون میآید. از این لحظه به بعد برحسب نوع گیاه مراحل رشد به دو شکل متفاوت برون خاکی و درون خاکی پیش میرود.
رویش برون خاکی
در دانه لوبیا ، پس از خروج ریشه چه از ناحیه سفت محور زیر لپه رشد طولی و اغنا حاصل میکند انتهای بالایی این انحنا به تدریج به حالت مستقیم در میآید و لپه را از زیر خاک بیرون میآورد. در نتیجه لپهها در بالای سطح خاک یعنی در هوا قرار میگیرند. در همین هنگام ساقچه که بین لپهها قرار دارد رشد میکند و برگهای حقیقی و نیز قسمتی از ساقه را بالای لپههاست بوجود میآورد.
 |
رویش برون خاکی
در دانه نخود محور زیر لپه رشد طولی حاصل نمیکند و لپهها همراه با پوشش دانه در زیر خاک باقی میمانند. ساقچه ساقهای را بوجود میآورد که پس از تولید انحنا فقط تا زیر سطح خاک بالا میآید. سپس رشد میکند و بطور مستقیم بالا میآید لپهها نیز در زیر خاک پس از اتمام شدن اندوخته غذایی از بین میروند.
رویش دانه تک لپهای
در رویش ذرت و دیگر گیاهان تیره گندم دانه که حاوی سپر و بقایای آندوسپرم است در زیر خاک باقی میماند. قاب ساقه که در واقع قسمتی از لپه است ضمن بیرون آمدن از خاک از ساقه چه محافظت میکند. ریشههای اولیه که از ریشه چه بوجود میآیند هرگز بزرگ نمیشوند و حتی ممکن است موقتی باشند اما چند ریشه ثانویه که در حقیقت ریشههای نابجا هستند و از ریشههای اولیه محکمترند به آنها افزوده میشوند.
گرههایی که از آنها ریشههای نابجا تولید میشوند قسمتی از ساقچهاند. بنابراین با رویش دانه از سطح بالا میآیند برگهای جوان گندم یا ذرت ضمن خروج از خاک بوسیله قاب ساقه محافظت میشوند.
انتشار دانه ها
حتما تا به حال متوجه شدهاید که در باغچه منزلتان و یا در گلدان کنار پنجره گیاهانی روئیدهاند که کسی آنها را نکاشته است و نیز بارها دیدهاید که در شکاف دیوارها و لبه پشت بامها هم گیاهانی روئیدهاند و یا آنکه در دوردستترین نقاط کوهستان درختان و بوتههای مختلفی رشد کردهاند.
در چنین جاهایی هیچ کس گیاهی نمیکارد. همانطور که در آن گیاه ناآشنای باغچه شما را کسی نکاشته است. پس آنها چگونه به این گونه جاها راه یافتهاند؟ دانه از هنگامی که در خاک مینشیند سفری پر ماجرا را پشت سر میگذارد. سفری پر از شگفتی که برای پیبردن به گوشهای از رازهای آن باید بسیار دقیق باشیم.
 |
دانه چیست؟
دانه قسمت بسیار کوچکی از گیاه است که در بسیاری از گیاهان میتواند با همان خصوصیات گیاهی که آنرا تولید کرده است بوجود آورد. گیاهی که از دانه رشد میکند و به نوبه خود گل و میوه میدهد و دانههایی شبیه به دانهایی که کاشته بودید، تولید میکند.
شکل و اندازه دانهها
شکل و اندازه دانهها یکسان نیست و هر گاه گیاهی دانه خاص خود را تولید میکند. دانهها به شکلهای کروی ، تخم مرغی ، سه گوشی ، باریک و دراز ، کوتاه و کلفت ، خمیده ، مارپیچی و … میباشند. حتی دانههایی هم وجود دارد که بال یا دم دارند. شکل بعضی دانهها هم به حشرات شبیه است و به همین خاطر هم اینگونه دانهها مورد توجه بسیاری از پرندگان قرار میگیرند.
رنگ دانهها هم ممکن است ساده یکدست ، خالدار ، راهراه یا سیاه و سفید باشند. اندازه و وزن دانهها نیز متفاوت است. مثلا دانههای تنباکو آنقدر ریز است که حدود چهلهزار تای آن درون یک میوه جای میگیرد. اما بزرگی یا کوچکی دانه ، نشانه بزرگی یا کوچکی گیاهی که آنرا بوجود آورده است، نیست. مثلا تخم هندوانه یا کدو بسیار کوچک است و در واقع بوته کوچکی هم دارند اما از این بوتهها میوههای بسیار بزرگی تولید میشود.
 |
آغاز زندگی گیاه
آغاز زندگی گیاه سریعتر از رشد ساقه و برگ است. چون گیاه نیاز به محکم شدن در خاک دارد. ابتدا آب جذب میکند که در نتیجه هم ذخیره غذایی بیشتری را به مصرف گیاهک میرساند و هم با رساندن غذای کافی از خاک توسط آب به تدریج موجب رشد ساقه و برگ میشود. کمکم گیاه بزرگتر میشود و ذخیره غذایی دانه هم تمام میشود. اما به خاطر رشد ریشه گیاه قادر است مواد لازم را از زمین جذب کند.
بدین ترتیب دانه مانند مسافری که آذوقهاش را در کوله پشتی میگذارد و راهی سفر میشود، مواد غذایی لازم را که همان بخش ذخیرهایی است با خود حمل میکند تا در موقع تولید مثل از آن استفاده کند. اما دانه علاوه بر آب به نور هم احتیاج دارد. حتی گیاهان سایه پسند هم به نور با شدت کمتری محتاجند.
دانهها چگونه سفر میکنند؟
دانههایی چون حبوبات و غلات و دانههای میوههای خوراکی را انسان با دست خودش در زمین میکارد اما در بیابان که انسان در آنجا زندگی نمیکند دانهها چگونه رشد کردهاند؟ درست حدس زدید. دانههای این گیاهان توسط باد منتقل شدهاند.
انتشار دانهها در اثر ترکیدن میوهها
میوه بسیاری از گیاهان پس از آنکه دانههایشان رسید میترکد و دانههای آنها به اطراف منتشر میشوند. مانند گل حنا ، گل رز و گل بنفشه. در اثر این عمل تخمها با سرعت زیاد به اطراف پخش میشوند. بدین ترتیب گیاه مادر ، دانههایش را در محیطی مناسب در نزدیکی خودش میپراکند و تولید مثل میکند.
انتشار دانهها توسط آب
دانههای گیاهان افرا ، کاج ، زبان گنجشک و نارون که دارای بال هستند و سطح آنها نسبت به وزنشان زیاد است به علت همین سبکی نسبی میتوانند با شناور شدن روی آب مسافت زیادی را طی کنند. دانه نارگیل هم که وزن آن گاهی به 27 کیلوگرم میرسد و بزرگترین دانه گیاهی به شمار میآید به این طریق به سرزمینهای دیگر منتثل میشود.
انتشار دانهها توسط حیوانات
تقریبا تمام حیوانات به نحوی در منتشر کردن دانهها نقش دارند. حلزونها ، کرمهای خاکی ، بعضی ماهیها ، لاک پشتها ، تمساحها و خفاشها به روشهای مختلفی در این امر دخالت دارند. دانه گیاهانی که توسط حیوانات منتقل میشود. باید دارای زوایدی چون خار ، قلاب ، چنگک ، مو ، تیغ و یا ماده چسبندهایی باشد تا حیوانات موقع عبور از میان گیاهان با آنها تماس پیدا کنند و حیوانات نیز دانهها را به سرزمینهای دیگر ببرند.
 |
انتشار دانهها توسط پرندگان
عادیترین روش انتشار دانه توسط پرندگان ، خوردن و دفع آنهاست. دانهها به خاطر داشتن پوسته سخت هضم نمیشوند و همراه با فضله پرندگان که حکم کود و مواد غذایی را برای گیاهان جوان دارند، در نقطهای روی زمین میافتند.
کاربرد دانههای گیاهی
-
تهیه پارچه مانند دانه کتان ، دانه کتف ، دانه پنبه و …
-
تهیه سموم حشره کش.
-
تهیه عطرهای طبیعی.
-
تهیه غذاها و انواع خوراکی.
-
تهیه گیاهان دارویی.
دنیای حرفه و فن www.herfe-rszy.blogfa.com
منبع: شبکه رشد