يبوست يك اختلال شايع در دستگاه گوارش است كه بسياري از افراد از جمله روزهداران با آن درگير هستند. در اين وضعيت، رودهها به طور معمول فعاليت نميكنند يا وقتي كه حركت ميكنند، مدفوع را به طور كامل تخليه نميكنند. يبوست در صورت تداوم ميتواند علت عمده بسياري از بيماريها باشد، زيرا سمومي ايجاد ميكند كه به سيستم گردش خون راه يافته و به تمام بخشهاي بدن انتقال مييابد.
آپانديسيت، رماتيسم، آرتريت، فشار خون بالا، كاتاراكت (آب مرواريد) و سرطان، تنها تعدادي از بيماريها در يبوست مزمن هستند كه يك عامل مستعدكننده مهم براي آنهاست. افراد از همه گروههاي سني، از كودكان نوپا تا افراد مسن ميتوانند دچار يبوست شوند. عملكرد سيستم گوارشي در افراد، متفاوت است، به طوري كه براي برخي از افراد كه حركات منظم رودهاي به طور روزانه صورت ميگيرد، ممكن است نبود اين حركات، حتي براي يك روز به عنوان يبوست در نظر گرفته شود. به هر حال، بينظمي و اختلال در عادات معمول كه باعث ناراحتي شود، ميبايست دليلي براي رسيدگي باشد. حاد شدن يبوست ممكن است بسيار متغير باشد، اما در اكثر موارد، يك پديده زودگذر است كه به طور طبيعي يا با اندكي مداخله، حل ميشود. حملات تكرارشونده يبوست يا يبوست مزمن ميتواند مشكلساز بوده و نشاندهنده مسائل ديگر با رژيم غذايي نادرست باشد. علائم، علل و درمان براي يبوست مزمن، در كودكان با بزرگسالان متفاوت است.
اگر از يبوست مزمن غفلت شود يا به سادگي با اقدامات كوتاه مدت به آن پرداخته شود، باعث ايجاد مشكلات درازمدت خواهد شد. يبوست در كودكان ممكن است با شياف درمان شود، اگرچه رفع يبوست براي نوزادان و كودكان، ممكن است با توصيههاي طبيعي يا درمانهاي خانگي نيز صورت گيرد، اما بهتر است با پزشك مشورت شود. براي يبوست خفيف در دوران بارداري، بهتر است از مصرف قرصها خودداري شود و به جاي آنها، سعي در درمانهاي خانگي مانند غذاهاي بخصوص يا حتي استفاده از شياف شود.
به طور كلي شايعترين علائم يبوست، كمي، بينظمي يا دشواري در دفع مواد سخت مدفوعي است علائم ديگر عبارتند از زبان باردار، كاهش اشتها، نفس بدبو، سردرد، سرگيجه، افسردگي، حالت تهوع، حلقههاي سياه زير چشم، احساس مداوم پري معده، جوشهاي صورت، زخمهاي دهاني، واريس، اسهال همراه با يبوست، درد در ناحيه كمر، اسيديته، سوزش قلبي و بيخوابي. همچنين علاوه بر تغيير در حركات رودهاي، گرفتگي عضلات شكمي و احساس تورم نيز در يبوست زياد ميشود و اگرچه ممكن است فرد احساس گرسنگي كند، در همين حال بسرعت احساس سيري نيز ميكند.
از علل ايجاد تا درمان يبوست
رژيمهاي غذايي كه در آنها كمبود فيبر وجود داشته باشد، سرانجام منجر به يبوست ميشوند. همچنين مصرف ناكافي آب و استفاده زياد از چاي و قهوه غليظ، مصرف زياد غذاهاي تصفيه شده و سنگين همراه با كاهش ويتامينها و مواد معدني، مصرف گوشت و شير در مقادير زياد، پرخوري و خوردن مخلوطهاي ناصحيح از مواد غذايي، عادات نامنظم خوردن و آشاميدن و جويدن ناكافي نيز ممكن است در كاركرد ضعيف روده موثر باشند.
از علل ديگر ميتوان به اجابت مزاج نامنظم، استفاده مكرر از مسهلها، ضعف ماهيچههاي شكمي ناشي از عادات نشستن و كاهش فعاليت فيزيكي، استرس و فشارهاي روحي و عاطفي اشاره كرد. علل ايجاد يبوست هر چه باشد، ممكن است براي رهايي موقت از آن، به سادگي از مسهلها استفاده شود، اما اين يك درمان ثابت براي حل مشكل نيست، بلكه تغييراتي كه در درازمدت در رژيم غذايي و سبك زندگي ايجاد ميشود، ميتواند راهحل پايداري براي آن باشد.
در دوران بارداري ممكن است يبوست توسط برخي از داروها ايجاد شود كه به محض توقف درمان يا وضع حمل نوزاد، برطرف ميشود. اگر يبوست 3 هفته يا بيشتر به طول انجامد و درمانهاي خانگي (مانند تغيير در رژيم غذايي)، موثر نباشد و... نيز با كاهش وزن، دردهاي شكمي و وجود خون در مدفوع همراه باشد، بايد به پزشك مراجعه كرد چراكه ممكن است نشانه بيماريهاي جديتري مانند سرطان كولون يا انسداد روده باشد. آزمايشهايي كه پزشك براي تشخيص علت يبوست انجام ميدهد، عبارتند از آزمايش خون، بررسي باريم براي جستجوي انسداد كولون و كولونوسكوپي.
درمان يبوست را ميتوان به طور كلي به 2 دسته غذايي و دارويي تقسيم كرد. براي درمان طبيعي يبوست همه ميوهها بجز موز مفيدند. برخي ميوهها بهترين ملينها هستند و رودهها را پاك و تقويت ميكنند و استفاده منظم از آنها براي 2 يا 3 ماه، حتي مواد مدفوعي جمع شده قبلي را نيز خارج ميكند. البته اين ميوهها بهتر است قبل يا بعد از شام مصرف شوند كه روزانه حدود 60 گرم براي يك بزرگسال كافي است؛ يكي از اين ميوهها، گلابي است. بيماراني كه از يبوست مزمن رنج ميبرند، بهتر است در روز چند گلابي بخورند، اما در موارد معمول، يك گلابي متوسط بعد از شام يا همراه با صبحانه اثر مطلوب خواهد داشت.
ميوه ملين ديگر انگور است. ثابت شده كه انواع انگورها براي چيره شدن بر يبوست مفيد هستند. تركيبي از خواص سلولزي، قند و اسيد ارگانيك در انگور، آن را به يك ملين غذايي تبديل كرده است. انگور علاوه بر پاكسازي رودهها، باعث تقويت معده و رودهها شده و حادترين يبوستها را درمان ميكند. خوردن روزانه حداقل 350 گرم از اين ميوه، براي به دست آوردن نتيجه مطلوب، لازم است و چنانچه ميوه تازه در دسترس نباشد، ميتوان از كشمشهايي كه 24 تا 48 ساعت در آب خيسانده شدهاند، به صورت ناشتا به همراه آبي كه در آن خيس خوردهاند، استفاده كرد.
ميوه مفيد ديگر در اين رابطه، پرتقال است. خوردن يك يا 2 پرتقال هنگام خواب و مجددا پس از بيدار شدن در صبح، يك روش عالي براي تحريك و فعاليت رودههاست و نيز به پيشگيري از تجمع باقيمانده غذايي در كولون كمك ميكند.
بين سبزيجات، اسفناج بهترين سبزي براي پاكسازي، ترميم و بازسازي سيستم رودهاي، شناخته شده است. مصرف روزانه 100 گرم اسفناج خام مخلوط با مقدار مساوي آب، بيشتر موارد يبوستي را در عرض چند روز درمان ميكند.
همچنين مخلوط يك قاشق چايخوري تخمكتان كه نوعي سلولز گياهي و ملين است، در هر وعده با آب، مفيد است. مخلوط يك قاشق چايخوري سركه سيب در آب نيز به بهبود كلي عملكرد گوارشي كمك ميكند. اين توصيهها براي نوزادان ممكن است خطرناك و قوي باشد. بهتر است در رابطه با يبوست و اسهال كودكان، هميشه به پزشك مراجعه كنيد.
به طور كلي، بهترين رژيم غذايي براي درمان يبوست، يك رژيم طبيعي و ساده شامل غذاهاي تصفيه نشده مانند غلات سبوسدار، سبزيجات سبزبرگ، ميوهجات تازه و خشك و محصولات شيري به صورت كره و خامه است. غذاهاي با فيبر كم و چربي بالا مانند گوشتهاي قرمز، پنير و مواد غذايي تصفيهشده مانند آرد سفيد، برنج، شكر سفيد و شيرينيجات و نيز تخممرغ آبپز، ميبايست با احتياط مصرف شوند.
با تجويز پزشك از داروها استفاده كنيد
در مورد درمان دارويي يبوست، بايد گفت استفاده از مسهلها، به جز انواع فيبري آنها (bulk)، توصيه نميشود. اين نوع مسهلها داراي سبوس جو دوسر، پسيليوم، پليكربنيل و متيل سلولز هستند و ممكن است در ابتدا باعث ايجاد گاز و نفخ معده شوند، ولي اين علائم در عرض چند هفته يا كمتر، از بين ميروند. بيماران بايد بدانند عوامل فيبري معمولا بسرعت عمل نميكنند و بايد به صورت طولاني مدت استفاده شوند. امروزه تمايل به استفاده از پلي اتيلن گليكول براي درمان يبوست مزمن، افزايش يافته است كه اثر آن كاملا مشخص نيست.
استفاده از روغنهاي معدني، براي درمان تنها بايد با تجويز پزشك انجام شود، مثلا در موارد جراحي كه نبايد براي داشتن حركات رودهاي، فشار وارد شود. استفاده معمول از اين روغنها ممكن است باعث كمبود ويتامينهاي A، D، E و K شود. ساير داروها كه حركات كولوني را تحريك ميكنند و عوامل اسمتيك كه با عمل كردن روي كانال اپتيليال روده و تحريك گيرندههاي مربوط، به رفع يبوست كمك ميكنند، نيز ميتوانند در صورت موثر نبودن داروهاي فيبري و پلياتيلن گليكول، همراه با آنها مورد استفاده قرار گيرند. گفتني است استفاده از تنقيه براي رهايي از يبوست، صحيح نيست و بهتر است بگذاريد بدنتان به طور طبيعي كار كند. در اين ميان، انجام فعاليتهاي بدني و ورزش نيز نبايد فراموش شود، چرا كه نقش مهمي در تحريك حركات رودهاي دارد.
منبع: جام جم ، فروغ فلاح زاده